XV asr oxiri – XVI asr boshi Movarounnahr va Xurosonda hokimiyat almashgan davr bo‘ldi: tarqoqlashgan Temuriylar o‘rnini Dashti Qipchoqdan kelgan Shayboniylar egalladi, Temuriy shahzoda Bobur esa vatanini tark etib, Hindistonda yangi saltanat tuzdi. Shayboniylar davrida poytaxt Buxoroga ko‘chirilib, Buxoro xonligi shakllandi; Abdullaxon II davrida u yuksalish cho‘qqisiga chiqdi. Bu davr o‘zbek xalqi etnik tarixida ham muhim: "o‘zbek" nomi aynan shu vaqtda Movarounnahrda keng tarqala boshladi. Imtihonda janglar, sanalar, hukmdorlar ketma-ketligi va sabab-oqibat bog‘lanishlari so‘raladi.
§1. Dashti Qipchoqdagi siyosiy vaziyat
Dashti Qipchoq — Sirdaryodan shimoldagi keng dashtlar; bu yerda ko‘chmanchi o‘zbek urug‘lari (qo‘ng‘irot, mang‘it, nayman, qipchoq va boshqalar) yashagan.
Abulxayrxon (1428–1468) — ko‘chmanchi o‘zbeklar davlatining asoschisi
Abulxayrxon tarqoq qabilalarni birlashtirib, Sirdaryo bo‘yidagi shaharlarni (Sig‘noq, O‘zgand va boshqalar) egalladi, Temuriylar ichki ishlariga aralashdi.
Uning hokimiyati 1457 yilda qalmoqlardan qattiq mag‘lubiyatga uchragach zaiflashdi; vafotidan keyin davlat parchalandi.
Bir qism qabilalar Janibek va Kerey boshchiligida ajralib, qozoq xonligiga asos soldi.
Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon (1451–1510) yoshligida Temuriylar xizmatida bo‘lgan, keyin kuchlarni to‘plab, janubga — Movarounnahrga yurish boshladi.
Sabab-oqibat: Temuriylar o‘rtasidagi o‘zaro urushlar → markaziy hokimiyat zaifligi → Shayboniyxonning Movarounnahrni egallashi osonlashdi.
§2. Bobur va Shayboniyxon kurashi
Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) — Farg‘ona hokimi Umarshayx Mirzoning o‘g‘li, 12 yoshida (1494) Andijonda taxtga o‘tirgan; otasi tomonidan Temurning, onasi tomonidan Chingizxonning avlodi.
1500 yil — Shayboniyxon Samarqandni egalladi; Bobur uni qisqa muddatga qaytarib oldi
1501 yil — Saripul jangi: Bobur yengildi, qamaldan so‘ng Samarqanddan chiqib ketishga majbur bo‘ldi
Bobur 1504 yilda Kobulni egalladi va shu yerda o‘z hokimiyatini mustahkamladi.
1511 yilda Eron shohi Ismoil Safaviy yordami bilan Samarqandni yana oldi, lekin 1512 yilda uni yana yo‘qotdi. Shia Eron bilan ittifoq Samarqand aholisining noroziligiga sabab bo‘lgan.
1526 yil — Panipat jangi: Bobur Dehli sultoni Ibrohim Lodiyni yengdi va Hindistonda Boburiylar davlatiga asos soldi
Asarlari: "Boburnoma" (memuar-tarix, eski o‘zbek tilida), lirik devon, "Mubayyin" (fiqhga oid she’riy asar), aruz haqidagi risola; "Xatti Boburiy" yozuvini ixtiro qilgan.
Boburiylar davlati Hindistonda XIX asr o‘rtasigacha mavjud bo‘ldi.
Bobur avlodlari — Humoyun, Akbar, Shoh Jahon — davrida Hindistonda Toj Mahal kabi mashhur obidalar barpo etildi.
§3. Shayboniylar davlatining tashkil topishi
Shayboniyxon ketma-ket Samarqand (1500), Toshkent va Farg‘ona (1503–1504), Xorazm (1505), Hirot (1507) ni egalladi — Temuriylar davlati tugadi.
1510 yil — Marv jangi: Shayboniyxon Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok bo‘ldi
Shayboniyxon o‘limidan so‘ng Safaviylar va Bobur Movarounnahrga hujum qildi.
1512 yil — G‘ijduvon jangi: Ubaydullaxon Safaviylar (Najmi Soniy) va Bobur qo‘shinlarini yengdi
G‘ijduvon g‘alabasi Shayboniylar hokimiyatini Movarounnahrda mustahkamladi va Amudaryo Shayboniylar bilan Safaviylar o‘rtasidagi taxminiy chegaraga aylandi.
Ubaydullaxon davrida poytaxt Buxoroga ko‘chirildi; davlat Buxoro xonligi deb atala boshladi.
Shayboniylar davrida ham ilm-madaniyat davom etdi: tarixchi Kamoliddin Binoiy ("Shayboniynoma"), Muhammad Solih ("Shayboniynoma" dostoni), Hofiz Tanish Buxoriy ("Abdullanoma").
§4. Abdullaxon II va Buxoro xonligining yuksalishi
Abdullaxon II (1583–1598; amalda undan ancha oldin hokimiyat uning qo‘lida bo‘lgan) — markazlashtirish va yuksalish davri
Mahalliy hukmdorlarning ayirmachiligi (separatizmi) bostirildi; Xuroson, Xorazm, Farg‘ona, Toshkent bo‘ysundirildi.
Pul islohoti — yagona kumush tanga joriy etildi, savdo jonlandi.
Bunyodkorlik: karvonsaroylar, sardobalar (gumbazli suv omborlari), ko‘priklar, madrasalar, ariq va kanallar; Buxorodagi ko‘plab inshootlar shu davrga oid.
Davlat boshqaruvi: xon, otaliq, devonbegi, qo‘shbegi, viloyatlarda sultonlar va beklar; yerlar suyurg‘ol va tanho shaklida berilgan.
Rossiya bilan elchilik va savdo aloqalari o‘rnatildi.
Abdullaxon vafotidan so‘ng (1598) o‘g‘li Abdulmo‘minxon o‘ldirildi, sulola tugadi; Ashtarxoniylar (1601) hokimiyatga keldi.
§5. Xorazmdagi Arabshohiylar
1511 yilda Xorazmda Shayboniylar bilan qarindosh bo‘lgan, ammo ularga raqib Arabshohiylar (Elbarsxon) sulolasi hokimiyatni egalladi.
Shu tariqa Xorazm Buxorodan alohida davlatga — keyinchalik Xiva xonligiga aylandi.
Bu O‘rta Osiyoda keyingi uch asr davom etgan xonliklar davrining boshlanishi edi.
XVI asr: Buxoro xonligi (Shayboniylar) va Xiva xonligi (Arabshohiylar)
§6. Davrning ahamiyati
Temuriylar davlati tugab, Movarounnahrda yangi sulola o‘rnatildi; ammo madaniy an’analar uzilmadi — Temuriylar davri madaniyati Shayboniylar va Boburiylar orqali davom etdi.
Dashti Qipchoq o‘zbek qabilalari mahalliy turkiyzabon aholi bilan qo‘shilib ketdi, "o‘zbek" nomi Movarounnahrda keng tarqala boshladi.
Safaviylar Eroni bilan sunniy–shia ziddiyati O‘rta Osiyoni g‘arbdan ajratib qo‘ydi, bu Ipak yo‘li savdosining susayishiga ham ta’sir qildi.
Bobur Hindistonda o‘zbek-temuriy madaniyatini yangi zaminda davom ettirdi.
§7. Shayboniylar davri me’morchiligi va ijtimoiy hayoti
Buxoro me’morchiligi: Poi Kalon ansamblidagi Mir Arab madrasasi (XVI asr 30-yillari), Ko‘kaldosh madrasasi, Abdullaxon madrasasi; savdo gumbazlari — toqlar (Toqi Zargaron, Toqi Sarrofon va boshqalar) — Buxoroni yirik savdo markaziga aylantirdi.
Shahar hayoti: bozorlar, karvonsaroylar, hunarmandlar mahallalari; Buxoro, Samarqand, Toshkent Hindiston, Eron, Rossiya bilan savdo qilgan.
Ma’naviy hayot: naqshbandiya tariqati shayxlarining siyosiy ta’siri katta bo‘lgan (masalan, Jo‘ybor xojalari), ular yirik yer egalari edi.
Qishloq xo‘jaligi: sug‘orish tarmoqlari kengaytirildi, yangi yerlar o‘zlashtirildi.
Xulosa: Shayboniylar davri — tanazzul emas, balki Temuriylar an’analarini davom ettirgan va Buxoroni yangi markazga aylantirgan davr.
Manba tahlili: "Andijon shahridan sakkiz yuz ming qadam masofada... Farg‘ona viloyatining poytaxti; men o‘n ikki yoshimda bu yerda podshoh bo‘ldim" (asar mazmunidan). Bu qaysi asar va muallif?
Muallif o‘zi haqida birinchi shaxsda gapiradi — bu memuar.
Farg‘ona va Andijonda 12 yoshda podshoh bo‘lgan — Bobur.
Asar — "Boburnoma", eski o‘zbek tilida yozilgan memuar-tarix.
Javob: Zahiriddin Muhammad Bobur, "Boburnoma".
Misol
Sabab-oqibat: "Nega Bobur 1511 yilda Samarqandni egallagan bo‘lsa-da, uni uzoq ushlab tura olmadi?"
Bobur Samarqandni shia Eron shohi Ismoil Safaviy yordamida olgan.
Sunniy Samarqand aholisi va ulamolar bu ittifoqdan norozi bo‘lgan.
Shayboniylar kuchlarini to‘plab, 1512 yilda qaytadan hujumga o‘tdi; G‘ijduvonda Ubaydullaxon g‘alaba qozondi.
Javob: aholining qo‘llab-quvvatlashi yo‘qligi va Shayboniylar qarshi hujumi — Bobur 1512 yilda Samarqandni yo‘qotdi va Kobulga qaytdi.
O‘zingizni tekshiring
Abulxayrxon qaysi davlatning asoschisi?
Saripul jangida kim yengildi?
Shayboniyxon kim bilan jangda halok bo‘lgan?
Panipat jangi qaysi yili bo‘lgan?
G‘ijduvon jangida kim g‘alaba qozongan?
Gumbazli yer osti suv ombori qanday ataladi?
Shayboniylardan keyin Buxoroda qaysi sulola hokimiyatga keldi?
Bobur qaysi yili Kobulni egallagan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Panipat jangini Shayboniyxonga qarshi deb yozish (Bobur Ibrohim Lodiyga qarshi jang qilgan).
Marv va G‘ijduvon janglari natijalarini almashtirish: Marvda Shayboniyxon halok bo‘lgan, G‘ijduvonda Ubaydullaxon g‘alaba qozongan.
Abulxayrxon va Abdullaxon II ni adashtirish.
Bobur Samarqandni hech qachon egallamagan deb hisoblash (u uni bir necha marta egallagan).
Xorazmni Shayboniylar davlati tarkibida qolgan deb hisoblash (1511 yildan u yerda Arabshohiylar hukmronlik qilgan).