Amir Temur vafotidan (1405) keyin uning avlodlari — Temuriylar XV asr davomida Movarounnahr va Xurosonni boshqardi. Siyosiy jihatdan bu davr taxt uchun kurashlar bilan o‘tgan bo‘lsa-da, madaniyat, fan va san’at misli ko‘rilmagan darajada yuksaldi: Ulug‘bek rasadxonasi, Navoiy ijodi, Behzod miniatyuralari, Hirot va Samarqand me’morchiligi jahon madaniyatining durdonalariga aylandi. Shu sababli bu davr ba’zan "Temuriylar Uyg‘onishi" deb ataladi. Imtihonda hukmdorlar, poytaxtlar va madaniy yutuqlarni moslashtirish, sanalar va sabab-oqibat bog‘lanishlari so‘raladi.
§1. Taxt uchun kurash va Shohruh
Temur vorisi etib nabirasi Pir Muhammadni tayinlagan, ammo boshqa nabirasi Xalil Sulton Samarqandni egallab oldi (1405–1409). U xazinani tez sarflab, amirlar qo‘llab-quvvatlashini yo‘qotdi.
Shohruh (1409–1447) — Temurning kenja o‘g‘li; poytaxtni Hirotga ko‘chirdi, davlatning katta qismini birlashtirdi
Shohruh tinchliksevar siyosat yuritgan: yangi yurishlar o‘rniga davlatni mustahkamlash, savdo va qishloq xo‘jaligini tiklashga e’tibor bergan; Xitoy (Min sulolasi) bilan elchilik aloqalari o‘rnatilgan.
Shohruh Movarounnahrni o‘g‘li Ulug‘bekka topshirdi.
Rafiqasi Gavharshodbegim Hirot va Mashhadda masjid, madrasa qurdirgan — ayollarning homiylik faoliyati namunasi.
Sabab-oqibat: Temurning ulkan saltanati harbiy kuch asosida qurilgan edi → uning vafotidan so‘ng markaziy hokimiyat zaiflashib, shahzodalar kurashi boshlandi → Shohruh davlatni qisqartirilgan hududda tinch yo‘l bilan mustahkamladi.
§2. Mirzo Ulug‘bek — hukmdor va olim
1409–1449 — Movarounnahr hokimi (1447 yildan oliy hukmdor)
Rasadxona (1428–1429, Samarqand) — o‘z davrining eng yirik rasadxonasi; asosiy asbobi — ulkan sekstant (meridian yoyi).
"Ziji jadidi Ko‘ragoniy" — 1018 yulduzning o‘rni aniqlangan jadval; yil uzunligi katta aniqlikda hisoblangan. Ulug‘bek jadvallari keyinchalik Yevropada ham nashr etilgan.
Madrasalar: Buxoro (1417), Samarqand (1420, Registonda), G‘ijduvon (1433). Buxoro madrasasi eshigidagi yozuv: "Bilim olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir".
Shogirdlari va hamkasblari: Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy (π sonini yuqori aniqlikda hisoblagan), Ali Qushchi (zijni yakunlagan, keyin Istanbulga ketgan).
Pul islohoti (1428) — mis tangalar tizimini tartibga solgan.
Shohruh vafotidan keyin taxt uchun kurash boshlandi; 1449 yilda o‘g‘li Abdullatif boshchiligidagi fitna natijasida o‘ldirildi. Rasadxona keyinchalik vayron bo‘ldi; qoldiqlari 1908 yilda V. L. Vyatkin tomonidan topilgan.
§3. Siyosiy parchalanish va Husayn Boyqaro
Abusaid (1451–1469) davlatni qisman birlashtirdi; uning vafotidan keyin davlat amalda ikki markazga — Samarqand va Hirotga bo‘lindi.
Husayn Boyqaro (1469–1506) — Hirotda hukmronlik; madaniy gullagan davr
Hirot — Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, miniatyurachi Kamoliddin Behzod, tarixchilar Mirxond va Xondamir markazi.
Navoiy vazir va amir sifatida obodonchilikka rahbarlik qilgan: madrasa, xonaqoh, shifoxona, ko‘prik va karvonsaroylar qurdirgan; o‘z mablag‘idan ilm va san’at ahliga homiylik qilgan.
Samarqand va Farg‘onada boshqa Temuriy shahzodalar hukmronlik qilgan; ular o‘rtasidagi urushlar davlatni zaiflashtirdi.
XV asr oxiri – XVI asr boshida ichki nizolar va Dashti Qipchoq o‘zbeklari (Shayboniyxon) hujumi natijasida Temuriylar davlati quladi: Samarqand 1500 yilda, Hirot 1507 yilda olindi.
§4. Ijtimoiy-iqtisodiy hayot
Suyurg‘ol tizimi kengaydi — shahzodalar va amirlarga katta yerlar berildi; yirik yer egalari kuchayib, markaziy hokimiyatning zaiflashuviga sabab bo‘ldi.
Soliqlar: xiroj (yer solig‘i), zakot, tamg‘a (savdo bojlari); ba’zi hukmdorlar (Ulug‘bek) tamg‘ani bekor qilishga urinishgan.
Savdo: Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya bilan aloqalar.
Naqshbandiya tariqati ta’sirining ortishi: Xoja Ahror Valiy Samarqandda katta siyosiy va iqtisodiy nufuzga ega bo‘lgan.
§5. Madaniyat: "Temuriylar Uyg‘onishi"
Adabiyot: Navoiy — "Xamsa", "Xazoyin ul-maoniy", "Muhokamat ul-lug‘atayn" (1499) — turkiy (eski o‘zbek) adabiy tilining yuksak cho‘qqisi; Jomiy — fors adabiyoti.
Me’morchilik: Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasi, Hirotdagi Musallo majmuasi, Gavharshod masjidi (Mashhad).
Musiqa va xattotlik: Sulton Ali Mashhadiy — mashhur xattot.
Saroylarda ilmiy va adabiy majlislar o‘tkazilgan; hukmdorlarning o‘zlari ham she’r yozgan (Husayn Boyqaro — "Husayniy" taxallusi bilan).
XV asr — Temuriylar davri: Ulug‘bek (fan), Navoiy (adabiyot), Behzod (san’at)
§6. Davrning ahamiyati
Temuriylar davri O‘rta Osiyo madaniyatining eng yuqori cho‘qqilaridan biri bo‘ldi; uning yutuqlari Shayboniylar, Boburiylar (Hindiston) va Safaviylar (Eron) madaniyatiga ta’sir qildi.
Turkiy (eski o‘zbek) adabiy tili Navoiy ijodida mumtoz shaklga ega bo‘ldi.
Siyosiy jihatdan esa merosning bo‘linishi va shahzodalar kurashi davlatni zaiflashtirdi — bu "madaniy gullash va siyosiy zaiflik" paradoksi tarixchilar uchun muhim tahlil mavzusi.
§7. Temuriylar merosining davomi
Boburiylar: Temuriy shahzoda Bobur 1526 yilda Hindistonda saltanat tuzib, Temuriylar an’analarini u yerda davom ettirdi; Boburiylar davrida Hindistonda Temuriylar me’morchiligi ta’sirida Toj Mahal kabi obidalar barpo etildi.
Shayboniylar Samarqand va Buxoroda Temuriylar madaniyatini davom ettirdi: madrasalar qurilishi, tarixnavislik, kitobat san’ati.
Ilmiy meros: Ulug‘bek jadvallari Yevropa astronomlariga ma’lum bo‘ldi; Ali Qushchi orqali Samarqand maktabi yutuqlari Usmonlilar imperiyasiga yetib bordi.
Mustaqillik davrida: 1994 yilda Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600 yilligi, 1991 yilda Navoiy tavalludining 550 yilligi keng nishonlandi.
Xulosa: siyosiy davlat qulagan bo‘lsa-da, Temuriylar madaniy merosi bir necha mamlakatda yashashda davom etdi.
Misol
"Mos keltiring: 1) Shohruh; 2) Ulug‘bek; 3) Husayn Boyqaro; 4) Abdullatif. a) Hirot, Navoiy va Behzod davri; b) poytaxtning Hirotga ko‘chirilishi; c) Samarqand rasadxonasi; d) 1449 yilgi fitna."
Shohruh — poytaxtni Hirotga ko‘chirgan: 1–b.
Ulug‘bek — Samarqand rasadxonasi: 2–c.
Husayn Boyqaro — Hirotdagi madaniy gullash: 3–a.
Abdullatif — otasi Ulug‘bekka qarshi fitna: 4–d.
Javob: 1–b, 2–c, 3–a, 4–d.
Misol
Manba tahlili: "Bilim olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir" — bu yozuv qayerda joylashgan va u nimani ko‘rsatadi?
Yozuv hadis mazmunida bo‘lib, Ulug‘bek qurdirgan Buxoro madrasasi (1417) eshigida yozilgan.
Manba — epigrafik (bino ustidagi yozuv), birlamchi.
U Ulug‘bekning ilmga, jumladan ayollar ta’limiga ham katta e’tibor berganini ko‘rsatadi.
Javob: Ulug‘bekning Buxoro madrasasi; ilm-ma’rifatga homiylik siyosati.
Misol
Sabab-oqibat: "Nega madaniy gullashga qaramay, Temuriylar davlati XVI asr boshida quladi?"
Suyurg‘ol tizimi yirik yer egalarini kuchaytirib, markaziy hokimiyatni zaiflashtirdi.
Shahzodalar o‘rtasidagi doimiy urushlar davlatni Samarqand, Hirot va boshqa markazlarga bo‘lib yubordi.
Shimoldan Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek qabilalari hujum qildi.
Javob: ichki tarqoqlik + tashqi bosim → Samarqand (1500) va Hirot (1507) Shayboniylar qo‘liga o‘tdi.
O‘zingizni tekshiring
Shohruh davrida poytaxt qaysi shahar bo‘lgan?
Ulug‘bek rasadxonasi qaysi yillarda qurilgan?
"Ziji jadidi Ko‘ragoniy"da nechta yulduz bor?
Ulug‘bekning Buxorodagi madrasasi qaysi yili qurilgan?
Husayn Boyqaro saroyidagi mashhur miniatyurachi kim?
Ulug‘bek qaysi yili halok bo‘lgan?
Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlarini kim topgan?
Hirot Shayboniylar tomonidan qaysi yili olingan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Shohruh poytaxtini Samarqand deb yozish (poytaxt — Hirot).
Ulug‘bek rasadxonasini Hirotda deb ko‘rsatish (u Samarqandda).
Ali Qushchi va Qozizoda Rumiyni Navoiy davri olimlari deb hisoblash (ular Ulug‘bek davrida ishlagan).
Temuriylar davrini faqat siyosiy tanazzul deb baholash: bu madaniy yuksalish davri ham edi.
Navoiyni Ulug‘bek saroyida ishlagan deb yozish (Navoiy Husayn Boyqaro davrida, Hirotda faoliyat yuritgan).