Buxoro, Xiva, Qo‘qon xonliklari

XVI–XIX asrlarda O‘zbekiston hududida uchta davlat — Buxoro (XVIII asr oxiridan amirlik), Xiva va Qo‘qon xonliklari mavjud bo‘lgan. Bu davr siyosiy tarqoqlik, sulolalar almashuvi va xonliklar o‘rtasidagi urushlar bilan ajralib turadi; Buyuk ipak yo‘li savdosining susayishi mintaqani jahon taraqqiyotidan ortda qoldirdi. Shu bilan birga shaharlar, madrasalar, hunarmandchilik va adabiyot rivojlanishda davom etdi (Abulg‘oziyxon, Nodirabegim, Ogahiy, Munis). Aynan xonliklarning zaifligi va o‘zaro nizolari XIX asrda Rossiya istilosini osonlashtirdi. Imtihonda sulolalar va asoschilar, boshqaruv lavozimlari, sanalar va tashqi siyosat bo‘yicha savollar ko‘p.

§1. Buxoro xonligi va amirligi

• Shayboniylardan keyin Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasi (1601–1756) hukmronlik qildi.
• Imomqulixon (1611–1642) davrida nisbiy barqarorlik, Samarqanddagi Sherdor madrasasi va boshqa inshootlar qurildi.
• Keyinchalik markaziy hokimiyat zaiflashdi, mahalliy beklar mustaqillashdi, iqtisodiy inqiroz kuchaydi.
• 1740 yilda Eron shohi Nodirshoh Buxoroni bo‘ysundirdi; bu Ashtarxoniylar zaifligining yaqqol dalili bo‘ldi.

• Shohmurod (1785–1800) "amir" unvonini oldi — davlat Buxoro amirligi deb atala boshladi; islohotlar: soliqlarni tartibga solish, pul islohoti, sug‘orish ishlari.
• Amir Haydar (1800–1826), Amir Nasrullo (1826–1860) — markaziy hokimiyatni mustahkamlagan, beklar qarshiligini qattiq bostirgan; Nasrullo 1842 yilda Qo‘qonni vaqtincha egallagan.
• Amir Muzaffar (1860–1885) davrida amirlik Rossiya protektoratiga aylandi (1868).
• Boshqaruv: amir; qo‘shbegi (bosh vazir), devonbegi (moliya), otaliq, qozikalon (oliy qozi), mirshab (tungi qo‘riqchi), rais (shariat va bozor tartibi nazoratchisi). Viloyatlar (bekliklar) — beklar boshqaruvida.

§2. Xiva xonligi

• 1511–1512 yillarda Elbarsxon asos solgan (Shayboniylarga qarindosh Arabshohiylar sulolasi); dastlabki poytaxt — Urganch (Ko‘hna Urganch), XVII asrda Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi bilan poytaxt Xivaga ko‘chdi.
• Abulg‘oziyxon (1643–1663) — davlatni mustahkamlagan hukmdor va tarixchi: "Shajarayi turk" va "Shajarayi tarokima" asarlari muallifi.
• XVIII asrda Eron (Nodirshoh, 1740) hujumi, ichki nizolar, turkman va o‘zbek urug‘lari kurashi.

• Muhammad Rahimxon I (1806–1825) — markazlashtirish, soliq islohoti; Olloqulixon (1825–1842) davrida ko‘plab qurilishlar (Toshhovli saroyi, madrasalar).
• Tarixchi-shoirlar: Munis va Ogahiy — "Firdavs ul-iqbol" solnomasi.
• Qoraqalpoqlar asosan Xiva xonligi tarkibida yashagan; turkman qabilalari ham xonlikka bo‘ysungan.
• 1873 yilda Gandimiyon shartnomasi bilan Rossiyaga qaram bo‘ldi.

§3. Qo‘qon xonligi

• Farg‘ona vodiysi Buxorodan ajralib, mustaqil davlatga aylandi; poytaxt — Qo‘qon.
• Olimxon (1798–1810) — birinchi bo‘lib "xon" unvonini olgan, Toshkentni qo‘shib olgan (1809), tog‘lik tojiklardan muntazam qo‘shin (g‘alcha qo‘shini) tuzgan.
• Umarxon (1810–1822) — madaniyat homiysi, o‘zi ham shoir (Amiriy taxallusi); rafiqasi Nodirabegim — mashhur shoira (Komila, Maknuna taxalluslari). Bu davrda Qo‘qonda adabiy muhit gullagan.
• Muhammad Alixon (Madalixon) (1822–1842) davrida xonlik hududi eng katta bo‘lgan (Sharqiy Turkiston chegaralarigacha).

• Xudoyorxon — bir necha marta taxtga chiqqan va ag‘darilgan; xalq qo‘zg‘olonlari (Po‘latxon) avj olgan.
• 1876 yilda xonlik Rossiya tomonidan tugatilib, o‘rnida Farg‘ona viloyati tuzildi.

§4. Ijtimoiy-iqtisodiy hayot

• Yer egaligi shakllari: amlok (davlat yerlari), mulk (xususiy yerlar), vaqf (diniy muassasalarga ajratilgan yerlar), tanho (xizmat evaziga berilgan yer).
• Soliqlar: xiroj (yer solig‘i), zakot (savdo va chorvadan), tanobona (bog‘ va polizlardan); majburiyatlar — qazuv (kanal qazish va tozalash), begor (bepul jamoaviy ishlar), ulov (transport majburiyati).
• Hunarmandchilik: to‘qimachilik, kulolchilik, zargarlik, temirchilik; shaharlarda hunarmandlar uyushmalari.
• Savdo: Rossiya, Eron, Xitoy, Afg‘oniston, Hindiston bilan karvon savdosi; Orenburg va Troitsk orqali Rossiya bilan savdo XIX asrda ayniqsa o‘sgan.
• Qullik: Xiva va Buxoroda qul savdosi saqlangan (asirga olingan eronliklar va ruslar).
• Qishloq xo‘jaligi aholining asosiy mashg‘uloti bo‘lib qolgan; sug‘orish kanallari jamoa mehnati bilan qazilgan.

§5. Xonliklarning o‘zaro munosabatlari va tashqi siyosati

• Uch xonlik o‘zaro urushlar olib borgan: Buxoro va Qo‘qon — Xo‘jand, O‘ratepa, Jizzax uchun; Buxoro va Xiva — Marv va chegaralar uchun.
• Bu urushlar xonliklarni zaiflashtirdi, iqtisodiyotga zarar yetkazdi va Rossiya istilosini osonlashtirdi.
• Tashqi aloqalar: Rossiya, Usmonli imperiyasi, Eron, Afg‘oniston, Xitoy (Qo‘qon — Sharqiy Turkiston savdosi) bilan elchilik va savdo aloqalari.
• XIX asr o‘rtasida Rossiya va Angliya o‘rtasidagi "Katta o‘yin" — xonliklar ikki imperiya raqobati markaziga tushib qoldi.

§6. Madaniyat

• Me’morchilik: Buxorodagi Labi hovuz ansambli, Samarqanddagi Sherdor va Tillakori madrasalari (Ashtarxoniylar davri), Xivadagi Ichan qal’a inshootlari (Toshhovli, Islomxo‘ja minorasi — XX asr boshi), Qo‘qondagi Xudoyorxon o‘rdasi.
• Adabiyot: Turdi, Mashrab, Nodirabegim, Uvaysiy, Munis, Ogahiy.
• Tarixnavislik: Abulg‘oziyxon, Munis va Ogahiy ("Firdavs ul-iqbol"), Qo‘qonda "Tarixi shohruxiy".
• Madrasalar asosan diniy ta’lim berib, aniq fanlar o‘qitilishi qisqargan — bu jamiyatning ilmiy qoloqligiga ta’sir qilgan.
• Shunga qaramay, xonliklar davri xalq hunarmandchiligi (Buxoro zardo‘zligi, Xiva yog‘och o‘ymakorligi, Qo‘qon kulolchiligi) va maqom san’ati an’analarini saqlab qoldi — bular bugungi madaniy merosimizning muhim qismi.

Misol

"Mos keltiring: 1) Shohruhbiy; 2) Muhammad Rahimbiy; 3) Elbarsxon; 4) Muhammad Aminbiy. a) Xiva (Arabshohiylar); b) Qo‘qon; c) Buxoro (mang‘itlar); d) Xiva (qo‘ng‘irotlar)."

1. Shohruhbiy — Qo‘qon xonligi asoschisi: 1–b.
2. Muhammad Rahimbiy — mang‘itlar sulolasi: 2–c.
3. Elbarsxon — Xiva xonligi asoschisi (Arabshohiylar): 3–a.
4. Muhammad Aminbiy — qo‘ng‘irotlar sulolasi boshlanishi: 4–d.
5. Javob: 1–b, 2–c, 3–a, 4–d.

Misol

Xronologiya: "Tartiblang: Qo‘qon xonligining tashkil topishi; mang‘itlar hokimiyatga kelishi; Nodirshohning Buxoroni bo‘ysundirishi; Toshkentning Qo‘qonga qo‘shilishi; Nasrullo Qo‘qonni egallashi."

1. Qo‘qon xonligi — 1709 yil.
2. Nodirshoh — 1740 yil.
3. Mang‘itlar — 1756 yil.
4. Toshkent Qo‘qonga — 1809 yil.
5. Nasrullo Qo‘qonda — 1842 yil.
6. Javob: 1709 → 1740 → 1756 → 1809 → 1842.

Misol

Manba tahlili: "Turkiy xalqlar tarixini yozishni hech kim boshlamagani uchun men o‘zim yozishga qaror qildim; uni hamma tushunsin deb sodda turkiy tilda bitdim" (asar muqaddimasi mazmunidan). Muallif kim va asar qaysi?

1. Turkiy xalqlar tarixi, sodda turkiy tilda yozilgan — XVII asr Xiva tarixnavisligi.
2. Hukmdor va tarixchi bo‘lgan muallif — Abulg‘oziyxon (1643–1663).
3. Asar — "Shajarayi turk".
4. Javob: Abulg‘oziyxon, "Shajarayi turk".

O‘zingizni tekshiring

1. Mang‘itlar sulolasi qaysi yili hokimiyatga kelgan?

2. "Amir" unvonini olgan birinchi mang‘it hukmdori kim?

3. Qo‘qon xonligiga kim asos solgan?

4. Toshkent Qo‘qonga qaysi yili qo‘shilgan?

5. "Shajarayi turk" muallifi kim?

6. Buxoro amirligida bosh vazir lavozimi qanday atalgan?

7. Xivada qo‘ng‘irotlar sulolasidan birinchi bo‘lib xon unvonini olgan hukmdor kim?

8. Kanal qazish va tozalash majburiyati qanday atalgan?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Buxoro amirligini Shayboniylar davrida tuzilgan deb yozish (amirlik — mang‘itlar davrida, Shohmuroddan).
• Qo‘qon xonligi asoschisini Olimxon deb ko‘rsatish (asoschi — Shohruhbiy; Olimxon birinchi bo‘lib "xon" unvonini olgan).
• Qo‘ng‘irotlarni Buxoro sulolasi deb hisoblash (ular Xivada hukmronlik qilgan).
• Ashtarxoniylar va mang‘itlar tartibini almashtirish (avval Ashtarxoniylar).
• Xonliklar zaifligini faqat tashqi omillar bilan izohlash: o‘zaro urushlar va ichki nizolar asosiy sabab bo‘lgan.