IX–XII asrlarda O‘rta Osiyo olimlari jahon ilm-faniga ulkan hissa qo‘shdi — bu davr fanda "Sharq Uyg‘onishi" (Renessansi) deb ataladi. XV asrda Temuriylar davrida ikkinchi yuksalish yuz berdi. Allomalar merosini bilish nafaqat imtihon uchun, balki milliy o‘zlikni anglash uchun ham muhim: "algoritm", "algebra" kabi so‘zlar, tibbiyot va astronomiya darsliklari aynan shu yerdan dunyoga tarqalgan. Imtihonda olim — asar — fan sohasi — shahar moslashtirish savollari juda ko‘p.
§1. Uyg‘onish davrining sabablari
Ilm-fan bir kunda gullab-yashnamaydi; buning uchun bir qancha shart-sharoit kerak bo‘ladi.
Siyosiy barqarorlik: Somoniylar (IX–X asrlar), keyin Qoraxoniylar, G‘aznaviylar va Xorazmshohlar davrida yirik davlatlar mavjud bo‘lgan; hukmdorlar olimlarga homiylik qilgan.
Buyuk ipak yo‘li: savdo bilan birga kitoblar, g‘oyalar va texnologiyalar (masalan, qog‘oz ishlab chiqarish — Samarqand qog‘ozi) tarqalgan.
Arab tili — ilm-fanning umumiy tili; yunon, hind va eron merosi arab tiliga tarjima qilingan.
Ilmiy markazlar: Bag‘doddagi "Bayt ul-hikma", Buxorodagi Somoniylar kutubxonasi, Gurganjdagi Ma’mun akademiyasi.
Sharq Uyg‘onishi — IX–XII asrlar; ikkinchi yuksalish — XV asr, Temuriylar davri
§2. Bag‘dod "Bayt ul-hikma"si va aniq fanlar
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783–850) — Bag‘doddagi "Bayt ul-hikma" ("Donolik uyi") olimi. "Al-jabr val-muqobala" asari — algebra fanining asosi; hind raqamlari va o‘nlik pozitsion sanoq tizimini tushuntirgan asari orqali Yevropa bu tizim bilan tanishgan; "algoritm" so‘zi uning nomidan. Astronomik jadvallar, geografiyaga oid "Surat ul-arz" ("Yer surati") asari.
Ahmad al-Farg‘oniy — astronom; "Astronomiya asoslari" asari lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada mashhur bo‘lgan (u yerda Alfraganus nomi bilan tanilgan). Qohirada Nil o‘lchagich (miqyos) qurdirgan.
Abu Nasr Forobiy (873–950) — faylasuf, "Ikkinchi muallim" (birinchisi — Arastu). Asarlari: "Fozil odamlar shahri" (ideal jamiyat haqida), musiqa nazariyasiga oid "Musiqa haqida katta kitob".
Xorazmiy — algebra va algoritm; Farg‘oniy — astronomiya, Nil o‘lchagich; Forobiy — "Ikkinchi muallim"
§3. Xorazm Ma’mun akademiyasi: Beruniy va Ibn Sino
XI asr boshi — Xorazmshoh Ma’mun saroyida olimlar jamiyati ("Ma’mun akademiyasi"), Gurganj
Abu Rayhon Beruniy (973–1048) — qomusiy olim. Asarlari: "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" (turli xalqlarning taqvimlari va bayramlari), "Hindiston" (hind fani, dini, urf-odatlari haqida), "Mas’ud qonuni" (astronomiya), "Geodeziya", mineralogiyaga oid asar. Yer radiusini o‘lchagan, globus yasagan, Atlantika okeani ortida quruqlik borligini taxmin qilgan. 1017 yilda Xorazm G‘aznaviy Mahmud tomonidan bosib olingach, G‘aznaga olib ketilgan.
Abu Ali ibn Sino (980–1037) — Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan. "Tib qonunlari" — Yevropa universitetlarida asrlar davomida tibbiyot darsligi bo‘lgan; "Kitob ush-shifo" — falsafa va tabiiy fanlar qomusi. Ma’mun akademiyasida ishlagan, keyin Eronda yashagan, Hamadonda vafot etgan.
Akademiyada shuningdek tabib Abu Sahl Masihiy va matematik Abu Nasr ibn Iroq ishlagan.
Sabab-oqibat: 1017 yilda Mahmud G‘aznaviy Xorazmni egallagach, akademiya tarqab ketdi — olimlarning bir qismi G‘aznaga olib ketildi, Ibn Sino esa bundan qochib, Eronga ketdi.
§4. Diniy ilmlar, huquq va tasavvuf
Imom Buxoriy (810–870) — "Al-jomi’ as-sahih" — eng ishonchli hadislar to‘plami; Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘ida dafn etilgan.
Imom Termiziy — "Sunani Termiziy" (hadis to‘plami); Hakim Termiziy — tasavvuf olimi.
Abu Mansur Moturidiy (X asr) — kalom (aqida) ilmi, moturidiya maktabi asoschisi, Samarqand.
Burhoniddin Marg‘inoniy (XII asr) — "Hidoya" — hanafiy fiqhi bo‘yicha mashhur qo‘llanma.
Mahmud Zamaxshariy (XII asr) — arab tili grammatikasi va Qur’on tafsiri ("Kashshof").
Tasavvuf: Ahmad Yassaviy (XII asr) — "Hikmatlar"; Najmiddin Kubro — kubraviya tariqati asoschisi, 1221 yilda Urganchni mo‘g‘ullardan himoya qilib halok bo‘lgan; Bahouddin Naqshband (XIV asr) — naqshbandiya tariqati.
§5. Turkiy til va adabiyot (Qoraxoniylar davri)
Yusuf Xos Hojib — "Qutadg‘u bilig" ("Baxt keltiruvchi bilim"), XI asr — turkiy tildagi ilk yirik pand-nasihat dostoni; hukmdorga qanday boshqarish kerakligi haqida.
Mahmud Qoshg‘ariy — "Devonu lug‘otit turk" (XI asr) — turkiy tillar lug‘ati va qomusi; unda turkiy xalqlar yashagan hudud xaritasi ham bor.
Ahmad Yugnakiy — "Hibat ul-haqoyiq" (axloqiy doston).
Bu asarlar turkiy tilning ilm va adabiyot tili sifatida shakllanishini ko‘rsatadi.
§6. Temuriylar davri olimlari va adiblari
Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) — Samarqandda rasadxona qurdirgan; "Ziji jadidi Ko‘ragoniy" — mingdan ortiq yulduz joylashuvi aniqlangan jadval. Uning atrofida Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy (π sonini yuqori aniqlikda hisoblagan), Ali Qushchi (astronomiya, matematika) ishlagan.
Alisher Navoiy (1441–1501): "Xamsa" (besh doston), "Muhokamat ul-lug‘atayn" (1499) — turkiy tilning fors tilidan kam emasligini isbotlagan.
Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) — "Boburnoma".
Tarixchilar: Nizomiddin Shomiy va Sharafiddin Ali Yazdiy ("Zafarnoma"lar), Hofizi Abru, Mirxond ("Ravzat us-safo"), Xondamir. Miniatyura ustasi — Kamoliddin Behzod.
Temuriylar davri ilmining o‘ziga xosligi: IX–XII asrlarda olimlar asosan arab tilida yozgan bo‘lsa, XV asrda fors va turkiy tillarda ham ko‘plab asarlar yaratildi. Ulug‘bek Samarqand, Buxoro va G‘ijduvonda madrasalar qurdirib, ularda diniy fanlar bilan birga matematika va astronomiya ham o‘qitilishiga erishdi. Ulug‘bek 1449 yilda o‘ldirilgach, rasadxona faoliyati to‘xtadi; Ali Qushchi jadval qo‘lyozmasini olib, keyinchalik Istanbulga ketdi va u yerda ilmiy faoliyatini davom ettirdi. Shu tariqa Samarqand maktabining yutuqlari boshqa mamlakatlarga ham yetib bordi.
Ulug‘bek rasadxonasi — Samarqand, XV asrning 20-yillari; "Ziji jadidi Ko‘ragoniy" — yulduzlar jadvali
Misol
"Mos keltiring: 1) Xorazmiy; 2) Beruniy; 3) Ibn Sino; 4) Forobiy. a) "Tib qonunlari"; b) "Al-jabr val-muqobala"; c) "Hindiston"; d) "Fozil odamlar shahri"."
Xorazmiy — algebra asoschisi, demak "Al-jabr val-muqobala": 1–b.
Beruniy — Hindistonga oid asar muallifi: 2–c.
Ibn Sino — tibbiyot: 3–a.
Forobiy — ideal jamiyat haqidagi falsafiy asar: 4–d.
Javob: 1–b, 2–c, 3–a, 4–d.
Misol
Manba tahlili: "Men ularning (hindlarning) gaplarini o‘zgartirmasdan keltiraman... ular haqida bilmoqchi bo‘lganlar uchun" — muallif hind xalqining fani, dini va urf-odatlarini xolis tasvirlashni maqsad qilgan. Bu qaysi olimning asari?
Mavzu — Hindiston xalqi, uning ilmi va dini.
XI asrda bunday asarni G‘aznada yashagan va Mahmud G‘aznaviy yurishlari tufayli Hindiston bilan tanishgan olim yozgan.
Bu olim — Abu Rayhon Beruniy, asar "Hindiston" (1030 yil atrofida).
Javob: Beruniy.
Misol
Xronologiya: "Olimlarni tug‘ilgan yili bo‘yicha tartiblang: Navoiy, Xorazmiy, Ibn Sino, Ulug‘bek."
Xorazmiy — 783.
Ibn Sino — 980.
Ulug‘bek — 1394.
Navoiy — 1441.
Javob: Xorazmiy → Ibn Sino → Ulug‘bek → Navoiy.
O‘zingizni tekshiring
"Algoritm" so‘zi kimning nomidan kelib chiqqan?
"Tib qonunlari" muallifi kim?
Ma’mun akademiyasi qaysi shaharda faoliyat ko‘rsatgan?
"Ikkinchi muallim" deb kim atalgan?
"Al-jomi’ as-sahih" muallifi kim?
"Devonu lug‘otit turk" muallifi kim?
"Muhokamat ul-lug‘atayn" qaysi yili yozilgan?
Qohirada Nil o‘lchagichni kim qurdirgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
"Tib qonunlari"ni Beruniyga nisbat berish (muallifi — Ibn Sino).
Ma’mun akademiyasini Samarqand yoki Buxoroda deb yozish (u Gurganjda bo‘lgan).
Xorazmiyni Ma’mun akademiyasi olimi deb hisoblash: u IX asrda Bag‘doddagi "Bayt ul-hikma"da ishlagan.
"Qutadg‘u bilig" va "Devonu lug‘otit turk" mualliflarini almashtirish.
Ulug‘bek rasadxonasini Buxoroda deb ko‘rsatish (u Samarqandda).