Qadimgi Sharq — insoniyatning ilk davlatlari, yozuvi, qonunlari va dinlari tug‘ilgan makon. Ularning deyarli barchasi katta daryolar vodiysida — Nil, Dajla va Frot, Hind va Gang, Xuanxe va Yanszi bo‘yida paydo bo‘lgan. Imtihonda sivilizatsiya va uning yutug‘ini moslashtirish, shoh va voqeani bog‘lash, miloddan avvalgi sanalar bilan hisoblash savollari ko‘p.
§1. Nega ilk davlatlar daryo vodiylarida paydo bo‘ldi?
Daryo toshqinlari yerga unumdor loyqa olib kelgan — mo‘l hosil olish mumkin bo‘lgan.
Ammo toshqinni boshqarish, kanal va to‘g‘onlar qurish uchun minglab odamlarning birgalikdagi mehnati kerak edi.
Bunday ishlarni tashkil qilish uchun boshqaruv apparati — amaldorlar, kotiblar, soliq tizimi, qo‘shin vujudga keldi.
Ortiqcha mahsulot jamiyatni boylar va kambag‘allarga, hukmdor, kohinlar, dehqonlar va qullarga ajratdi.
Shu sababli qadimgi Sharq davlatlari odatda cheksiz hokimiyatli hukmdor (despot) boshchiligida bo‘lgan; hukmdor xudolarning vakili yoki o‘zi xudo deb hisoblangan.
§2. Qadimgi Misr
Mil. av. taxminan 3000 yil — Yuqori va Quyi Misr yagona davlatga birlashtirildi (an’anaga ko‘ra, Mina shoh)
Tarixi Qadimgi, O‘rta va Yangi podsholik davrlariga bo‘linadi. Qadimgi podsholikda piramidalar qurildi; eng kattasi — Xeops (Xufu) piramidasi, Gizada.
Fir’avn — xudo-podsho; davlatni vazir va ko‘plab kotiblar boshqargan; asosiy soliq to‘lovchilar — dehqonlar.
Yangi podsholikda Misr eng katta hududga ega bo‘ldi: Tutmos III yurishlari, Ramses II va xettlar bilan Kadesh jangi. Fir’avn Exnaton yagona quyosh xudosi Aton kultini joriy etishga urindi.
Madaniyat: iyerogliflar, papirus, 365 kunlik quyosh taqvimi, mumiyolash, tibbiyot va geometriya bilimlari.
§3. Mesopotamiya va Old Osiyo
Mesopotamiya (Ikki daryo oralig‘i) — Dajla va Frot vodiysi.
Shumerlar — dunyodagi eng qadimgi yozuvlardan biri mixxatni yaratgan (loy taxtachalarga yozilgan), g‘ildirak, kulolchilik charxi, 60 lik sanoq tizimi (soat 60 daqiqa, aylana 360° — shu yerdan).
Bobil: shoh Hammurapi (mil. av. XVIII asr) Mesopotamiyani birlashtirdi; Hammurapi qonunlari — "ko‘zga ko‘z" tamoyili, jazolar ijtimoiy mavqega qarab turlicha bo‘lgan.
Ossuriya — kuchli harbiy davlat (otliq qo‘shin, temir qurollar, qamal mashinalari); poytaxti Nineviada Ashshurbanipal kutubxonasi saqlangan. Mil. av. 612 yilda Ninevia Bobil va Midiya qo‘shinlari tomonidan vayron qilindi.
Yangi Bobil: Navuxodonosor II davrida "osma bog‘lar" (dunyoning yetti mo‘jizasidan biri) qurilgan. Mil. av. 539 yilda Bobilni fors shohi Kir II egalladi.
Old Osiyoning boshqa xalqlari:
Finikiyaliklar — dengizchilar va savdogarlar; 22 harfli alifbo yaratdilar, undan yunon va lotin alifbolari kelib chiqqan; Karfagenga asos solganlar.
Qadimgi yahudiylar — yakkaxudolik (monoteizm) g‘oyasi; muqaddas kitoblari keyinchalik Injilning asosi bo‘ldi.
Ahamoniylar davlati (Kir II, Doro I) — Misrdan Hindistongacha cho‘zilgan birinchi "jahon imperiyasi": satrapiyalar, "shoh yo‘li", yagona tanga. Movarounnahr va Xorazm ham uning tarkibida bo‘lgan.
§4. Qadimgi Hindiston va Xitoy
Hindiston:
Mil. av. III–II ming yilliklarda Hind vodiysida Xarappa va Mohenjo-Daro shaharlari — to‘g‘ri ko‘chalar, kanalizatsiya.
Oriylar kelgach, jamiyat to‘rt varnaga bo‘lingan: braxmanlar (kohinlar), kshatriylar (jangchilar), vayshiylar (dehqon, savdogar), shudralar (xizmatkorlar). Varnalar keyinchalik ko‘plab kastalarga ajralgan.
Buddizm — mil. av. VI–V asrlarda Siddxartxa Gautama (Budda) asos solgan; varnalar tengsizligiga qarshi chiqib, azob-uqubatdan qutulish yo‘lini targ‘ib qilgan. Mauryalar davlatida shoh Ashoka (mil. av. III asr) buddizmni qo‘llab-quvvatlagan.
Fan: o‘nlik sanoq tizimi va nol (keyinchalik arablar orqali Yevropaga "arab raqamlari" sifatida o‘tgan), shaxmatning ilk shakli.
Xitoy:
Ilk davlatlar Xuanxe (Sariq daryo) vodiysida. Konfutsiy (mil. av. VI–V asrlar) — oqsoqolni hurmat qilish, odob va davlatga sadoqat ta’limoti.
Mil. av. 221 yil — Sin Shixuandi urushayotgan podsholiklarni birlashtirdi: yagona yozuv, o‘lchov birliklari, tanga; Buyuk Xitoy devori qurilishi kengaytirildi
Xan sulolasi (mil. av. 206 — milodiy 220): Buyuk Ipak yo‘li ochildi (elchi Chjan Szyan g‘arbga, jumladan Farg‘onaga kelgan), qog‘oz ixtiro qilindi (milodiy II asr boshi), kompas va seysmografning ilk namunalari.
§5. Qadimgi Eron va O‘rta Osiyo xalqlari
Qadimgi Sharq tarixi faqat Misr va Mesopotamiyadan iborat emas. Bizning yurtimizda ham ilk davlat uyushmalari, dehqonchilik vohalari va o‘ziga xos din shakllangan.
O‘rta Osiyoning qadimgi tarixiy-madaniy viloyatlari: Baqtriya (Amudaryoning yuqori oqimi), So‘g‘diyona (Zarafshon va Qashqadaryo vohalari), Xorazm (Amudaryoning quyi oqimi), Parfiya hamda dashtlardagi ko‘chmanchi saklar va massagetlar.
Zardushtiylik — qadimgi Eron va O‘rta Osiyo xalqlarining dini; muqaddas kitobi — "Avesto". Unda dunyo ezgulik xudosi Axuramazda va yovuzlik ruhi Axriman kurashi sifatida tasvirlanadi; inson "ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal" orqali ezgulik tomonida turishi kerak. Olov poklik ramzi sifatida ulug‘langan.
Ahamoniylar O‘rta Osiyoni bo‘ysundirishga urinib, qattiq qarshilikka uchradi. Yunon tarixchisi Gerodot yozishicha, massagetlar malikasi To‘maris (Tomiris) bilan jangda fors shohi Kir II halok bo‘lgan (mil. av. 530).
Mil. av. 530 yil — Kir II massagetlar bilan jangda halok bo‘ldi
Yunon muallifi Polien keltirgan rivoyatga ko‘ra, sak cho‘poni Shiroq fors qo‘shinini suvsiz cho‘lga boshlab borib, o‘z jonini qurbon qilgan — bu vatanparvarlik ramzi sifatida o‘rganiladi.
Doro I davrida Baqtriya, So‘g‘diyona, Xorazm va saklar yerlari satrapiyalar sifatida soliq to‘lagan; ular Behistun (Bisutun) qoyasidagi yozuvda Ahamoniylar tasarrufidagi o‘lkalar qatorida tilga olingan.
Nima uchun muhim? Bu bo‘lim keyingi mavzularga ko‘prik bo‘ladi: Aleksandrning O‘rta Osiyoga yurishi, Yunon-Baqtriya va Kushon davlatlari, Buyuk Ipak yo‘li orqali Xitoy bilan aloqalar (Chjan Szyanning Farg‘onaga kelishi) aynan shu zaminda yuz bergan.
Misol
"Moslang: 1) Finikiya; 2) Shumer; 3) Misr; 4) Xitoy. a) mixxat; b) iyeroglif va papirus; c) 22 harfli alifbo; d) qog‘oz."
Har bir sivilizatsiyaning "imzo" yutug‘ini eslaymiz.
Finikiya — alifbo (c); Shumer — mixxat (a); Misr — iyeroglif (b); Xitoy — qog‘oz (d).
Javob: 1c, 2a, 3b, 4d. Diqqat: Xitoy ham iyeroglifdan foydalanadi, ammo papirus faqat Misrga xos — shuning uchun "b" Misrga to‘g‘ri keladi.
Misol
"Ossuriya poytaxti vayron qilinganidan Bobil forslar qo‘liga o‘tgunicha necha yil o‘tgan?"
Ninevia — mil. av. 612, Bobil — mil. av. 539.
Ikkalasi ham miloddan avval: kattadan kichikni ayiramiz: 612 − 539 = 73 yil.
Misol
"Xitoy birlashtirilganidan Xan sulolasi tugaguncha necha yil o‘tgan?"
Birlashtirish — mil. av. 221; Xan sulolasining tugashi — milodiy 220.
Sanalar turli eralarda, shuning uchun qo‘shamiz va nol yili yo‘qligi uchun 1 ni ayiramiz.
221 + 220 − 1 = 440 yil.
O‘zingizni tekshiring
Nega qadimgi Sharq davlatlari daryo vodiylarida paydo bo‘lgan?
Hammurapi qaysi davlat shohi va nima bilan mashhur?
Yunon va lotin alifbolari qaysi alifbodan kelib chiqqan?
Qaysi fir’avn yakkaxudolikka urinish bilan mashhur?
Xitoyni kim va qachon birlashtirgan?
Buddizm qaysi ijtimoiy tartibga qarshi chiqqan?
Zardushtiylikning muqaddas kitobi qanday nomlanadi?
Gerodot ma’lumotiga ko‘ra, fors shohi Kir II kimga qarshi jangda halok bo‘lgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Alifboni misrliklarga yoki shumerlarga nisbat berish (alifbo — Finikiya; Misr — iyeroglif; Shumer — mixxat).
Hammurapini Ossuriya shohi deb yozish (u — Bobil shohi).
Buyuk Ipak yo‘lini Sin sulolasi bilan bog‘lash (Xan sulolasi davrida ochilgan).
Miloddan avvalgi ikki sana orasidagi farqni qo‘shib hisoblash (ikkalasi ham mil. av. bo‘lsa — ayiriladi).
"Osma bog‘lar"ni Hammurapi davriga bog‘lash (Navuxodonosor II, Yangi Bobil).