Avval o‘rganing: Qadimgi Sharq sivilizatsiyalari
Qadimgi Yunoniston va Rim — Yevropa sivilizatsiyasining poydevori. Demokratiya, respublika, huquq, falsafa, teatr va Olimpiya o‘yinlari aynan shu davrda vujudga kelgan. Imtihonda sanalarni tartiblash (Marafon → Salamin → Peloponnes urushi), shaxs va voqeani moslashtirish hamda "mil. av." sanalar bilan hisoblash savollari ko‘p uchraydi.
Yunoniston — tog‘li yarimorol, unumdor yer kam, dengiz esa yaqin. Shu sababli aholi zaytun va uzum yetishtirish, hunarmandchilik va dengiz savdosi bilan shug‘ullangan. Tog‘lar mamlakatni kichik vodiylarga bo‘lib tashlagani uchun yagona davlat emas, yuzlab mustaqil polislar (shahar-davlatlar) paydo bo‘lgan.
Mil. av. 776 yil — birinchi Olimpiya o‘yinlari; yunonlar yillarni olimpiadalar bilan hisoblagan
Afina — savdo va hunarmandchilik markazi. Solon islohotlari (mil. av. VI asr boshi) qarz qulligini bekor qildi; Klisfen islohotlari demokratiya asosini yaratdi. Oliy hokimiyat — xalq majlisi; barcha erkin erkak fuqarolar qatnashgan, ammo ayollar, metekslar (kelgindilar) va qullar siyosiy huquqqa ega bo‘lmagan.
Sparta — harbiy-dehqonchilik davlati: ikki podsho, oqsoqollar kengashi; yerlarni ilotlar (davlat qullari) ishlagan. Spartaliklar bolalikdan qattiq harbiy tarbiya olgan.
Sabab: Ahamoniylar davlati Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini bo‘ysundirgan; mil. av. 500 yilda Milet qo‘zg‘oloni boshlanib, Afina unga yordam bergan. Forslar bunga javoban Yunonistonga yurish qilgan.
Mil. av. 490 yil — Marafon jangi: afinaliklar (sarkarda Miltiad) fors qo‘shinini yengdi
Mil. av. 480 yil — Fermopil (Spartaning podshosi Leonid va 300 spartalik) va Salamin dengiz jangi (Femistokl) — fors floti tor bo‘g‘ozda tor-mor etildi
Mil. av. 479 yil — Plateya jangi; urush mil. av. 449 yilda yunonlar g‘alabasi bilan tugadi
Oqibat: Afina boshchiligida Delos ittifoqi tuzildi; Afina dengizdagi yetakchiga aylandi. Perikl davri (mil. av. V asr o‘rtasi) — Afina demokratiyasi va madaniyatining "oltin asri": Akropolda Parfenon qurildi, mansabdorlarga haq to‘lash joriy etildi.
Afina va Sparta raqobati Peloponnes urushiga (mil. av. 431–404) olib keldi. Urushda Sparta g‘alaba qozondi, lekin yunon polislari ham, ularning birligi ham zaiflashdi.
Makedoniya: Filipp II mil. av. 338 yilda Xeroneya jangida yunonlarni yengdi. Uning o‘g‘li Aleksandr (mil. av. 336–323 hukmronlik) Ahamoniylar davlatini tugatdi va Hindistongacha borgan. Uning vafotidan keyin davlat ellinistik davlatlarga (Salavkiylar, Ptolemeylar Misri, Makedoniya) bo‘linib ketdi. Ellinizm — yunon va sharq madaniyatlarining qorishuvi; markazlaridan biri Iskandariya (kutubxona, Faros mayog‘i).
Mil. av. 753 yil — rivoyatga ko‘ra Rimga asos solingan; mil. av. 509 yil — podsholik tugab, respublika o‘rnatildi
Respublika boshqaruvi: har yili saylanadigan ikki konsul, aristokratlar organi — senat, xalq majlislari. Patritsiylar (zodagonlar) va plebeylar (oddiy fuqarolar) o‘rtasidagi kurash natijasida plebeylar xalq tribuni lavozimi va XII jadval qonunlariga (mil. av. V asr o‘rtasi) ega bo‘ldi.
Mil. av. 73–71 yillar — Spartak boshchiligidagi eng yirik qullar qo‘zg‘oloni
Fuqarolar urushlari davrida Yuliy Sezar diktator bo‘ldi va mil. av. 44 yilda o‘ldirildi. Uning merosxo‘ri Oktavian mil. av. 27 yilda Avgust unvonini oldi — imperiya (prinsipat) davri boshlandi.
395 yil — imperiya G‘arbiy va Sharqiy qismga bo‘lindi
410 yil — vestgotlar Rimni oldi; 476 yil — german sardori Odoakr oxirgi imperator Romul Avgustulni taxtdan tushirdi: G‘arbiy Rim imperiyasi qulashi, qadimgi dunyo tarixining tugashi
Sharqiy Rim (Vizantiya) 1453 yilgacha yashadi.
Madaniyat: yunonlar — faylasuflar Sokrat, Platon, Arastu; tarixchilar Gerodot ("tarix otasi") va Fukidid; matematiklar Pifagor, Evklid, Arximed; tabib Gippokrat; teatr (Esxil, Sofokl). Rimliklar — Rim huquqi (keyinchalik Yevropa huquqining asosi), lotin tili, shoir Vergiliy, notiq Sitseron, arkalar va gumbazlar.
Makedoniyalik Aleksandrning sharqqa yurishi (mil. av. 334 yildan) nafaqat Yunoniston, balki bizning yurtimiz tarixi uchun ham muhim, chunki u Ahamoniylar tarkibidagi Baqtriya va So‘g‘diyona yerlarigacha yetib kelgan.
Mil. av. 334 yil — Granik jangi; mil. av. 333 yil — Iss jangi
Mil. av. 331 yil — Gavgamela jangi: Doro III ning asosiy qo‘shini yengildi, Ahamoniylar davlati amalda qulab tushdi
Nega ellinizm muhim? Aleksandr vafotidan (mil. av. 323) keyin uning sarkardalari (diadoxlar) davlatni bo‘lib oldi. O‘rta Osiyo dastlab Salavkiylar tarkibiga kirdi, mil. av. III asr o‘rtasida esa Yunon-Baqtriya podsholigi ajralib chiqdi. Natijada yunon tili, tangalar, shaharsozlik va san’at an’analari mahalliy madaniyat bilan qorishdi. Ellinistik ta’sir keyingi Kushon davri san’atida ham sezilarli bo‘lgan. Shuning uchun imtihonda "ellinizm" tushunchasi faqat Misr va Suriya bilan emas, Baqtriya bilan ham bog‘lanadi.
"Voqealarni xronologik tartibda joylashtiring: A) Kanna jangi; B) Salamin jangi; C) Spartak qo‘zg‘oloni; D) Xeroneya jangi."
"Marafon jangidan G‘arbiy Rim qulashigacha necha yil o‘tgan?"
"Aleksandr vafotidan Oktavian «Avgust» unvonini olguncha necha yil o‘tgan?"