Tarix — o‘tmishni manbalar asosida o‘rganadigan fan. Tarixchi o‘tmishni o‘z ko‘zi bilan ko‘ra olmaydi: u qazishmalardan topilgan buyumlar, qadimgi yozuvlar, solnomalar, xalq og‘zaki ijodi orqali voqealarni tiklaydi. Shuning uchun har bir tarixiy bilimning asosida manba turadi. Ikkinchi asosiy ko‘nikma — xronologiya: voqealarni vaqt o‘qida to‘g‘ri joylashtirish, asr va ming yilliklarni aniqlash, ikki sana orasidagi vaqtni hisoblash. Imtihonda manbalarni turlarga ajratish, asr va ming yilliklarni hisoblash, sanalarni xronologik tartibga keltirish savollari deyarli har variantda uchraydi. Bu darsda shu ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich o‘rganamiz.
§1. Tarixiy manbalar turlari
Tarixiy manba — o‘tmishdan qolgan va u haqda ma’lumot beruvchi har qanday narsa.
Moddiy (ashyoviy) manbalar: mehnat qurollari, idishlar, qurol-yarog‘, bezaklar, bino qoldiqlari, tangalar. Ularni arxeologiya qazishmalar orqali o‘rganadi.
Yozma manbalar: toshga, teriga, sopolga, qog‘ozga yozilgan bitiklar, solnomalar, farmonlar, xatlar, sayohatnomalar, xotiralar.
Og‘zaki manbalar: afsona, rivoyat, doston, qo‘shiq, maqol — xalq xotirasi (masalan, "Alpomish" dostoni).
Lingvistik manbalar: joy va kishi nomlari, so‘zlarning kelib chiqishi (masalan, "-kent", "-kat" bilan tugaydigan shahar nomlari).
Tasviriy manbalar: qoyatosh suratlari, devoriy suratlar, miniatyuralar, keyinroq fotosuratlar.
Manbalar birlamchi (voqea zamondoshi yaratgan) va ikkilamchi (keyinroq boshqa manbalar asosida yozilgan, masalan, darslik) bo‘ladi.
O‘rta Osiyo tarixi bo‘yicha muhim yozma manbalar:
"Avesto" — zardushtiylarning muqaddas kitobi, O‘rta Osiyo haqidagi eng qadimgi yozma manba
Behistun yozuvi — Doro I davri (mil. av. VI asr), unda Baqtriya, Sug‘d, Xorazm tilga olinadi
Shuningdek, Gerodotning "Tarix" asari, Arrianning Aleksandr yurishlari haqidagi asari, xitoy solnomalari, arab geograflari va tarixchilari (Tabariy, Narshaxiyning "Buxoro tarixi"), keyinroq "Zafarnoma"lar va "Boburnoma" muhim.
§2. Yordamchi tarixiy fanlar
Arxeologiya — moddiy manbalarni qazishmalar orqali o‘rganadi.
Numizmatika — tangalar: hukmdor nomi, zarb qilingan joy va yil, pul muomalasi.
Epigrafika — tosh, metall, sopol ustidagi yozuvlar.
Paleografiya — qadimgi yozuvlar va qo‘lyozmalarni o‘qish va sanalash.
Etnografiya — xalqlar turmushi va madaniyati.
Xronologiya — vaqtni hisoblash tizimlari va sanalarni aniqlash.
Toponimika — joy nomlarining kelib chiqishi.
Geraldika va sfragistika — gerblar va muhrlar.
Har bir yordamchi fan o‘z manba turini o‘rganadi: tanga — numizmatika, yozuv — epigrafika, qo‘lyozma — paleografiya
§3. Xronologiya: asr va ming yillik
Asr = yilning yuzliklari + 1 (yil yuzlikka qoldiqsiz bo‘linmasa)
1405 yil → 14 + 1 = XV asr.
1900 yil — XIX asrning oxirgi yili; 1901 yil — XX asrning birinchi yili. Yuzlikka qoldiqsiz bo‘linadigan yil — asrning oxirgi yili: 1900 → XIX asr.
Mil. av. 329 yil → mil. av. IV asr (qoida xuddi shunday: 3 + 1 = 4).
Ming yillik: 1–1000 — I ming yillik, 1001–2000 — II ming yillik, 2001 yildan — III ming yillik.
Asr qismlari: birinchi yarmi (01–50 yillar), ikkinchi yarmi (51–100), chorak — 25 yil (birinchi chorak: 01–25), o‘n yillik (masalan, "1920-yillar" — 1920–1929).
Miloddan avvalgi sanalar teskari sanaladi: mil. av. 530 yil mil. av. 329 yildan oldin bo‘lgan. Raqam qancha katta bo‘lsa, voqea shuncha qadimgi. Mil. av. asrning boshi katta raqamda, oxiri kichik raqamda: mil. av. IV asr — 400 yildan 301 yilgacha.
§4. Ikki sana orasidagi vaqtni hisoblash
Ikkala sana milodiy bo‘lsa: katta sana − kichik sana. Masalan, 1370 dan 1405 gacha: 1405 − 1370 = 35 yil.
Ikkala sana mil. av. bo‘lsa: katta raqam − kichik raqam. Masalan, mil. av. 530 dan mil. av. 329 gacha: 530 − 329 = 201 yil.
Biri mil. av., biri milodiy bo‘lsa: a + b − 1 (chunki nol yili yo‘q: mil. av. 1 yildan keyin darhol milodiy 1 yil keladi).
Mil. av. va milodiy sanalar orasidagi vaqt: a + b − 1
§5. Taqvimlar
Milodiy (grigorian) taqvim — Iso Masih tug‘ilgan deb hisoblangan yildan; quyosh taqvimi, yili 365 (kabisa yilida 366) kun. Grigorian islohoti 1582 yilda o‘tkazilgan.
Hijriy taqvim — 622 yildan (Muhammad payg‘ambarning Makkadan Madinaga hijrati); oy taqvimi bo‘lib, yili ≈ 354 kun, shuning uchun hijriy yil milodiydan taxminan 11 kun qisqa.
Muchal — 12 yillik hayvonlar sikli (sichqon, sigir, yo‘lbars va hokazo), turkiy xalqlarda keng tarqalgan.
Qadimgi O‘rta Osiyoda Navro‘z (21 mart, bahorgi tengkunlik) — yil boshi hisoblangan.
Qadimgi manbalardagi sanalarni bugungi taqvimga o‘tkazishda xronologiya fani yordam beradi.
§6. Manba bilan ishlash bosqichlari
Turini aniqlash: moddiy, yozma, og‘zaki va hokazo; birlamchi yoki ikkilamchi.
Muallif va vaqtni aniqlash: kim, qachon, qayerda yaratgan?
Mazmunni o‘qish: qanday faktlar keltirilgan?
Ishonchliligini baholash: muallif voqeani ko‘rganmi, qanday manfaati bor, boshqa manbalar bilan mos keladimi?
Xulosa chiqarish: manba qaysi savolga javob beradi?
Masalan, Narshaxiyning "Buxoro tarixi" — yozma, hikoya qiluvchi manba; u X asrda yozilgan, lekin bizgacha keyingi tarjimada yetib kelgan, shuning uchun uning ma’lumotlarini arxeologik topilmalar bilan solishtirish foydali.
Misol
"Tangadagi yozuv orqali hukmdor nomini aniqlagan fan qaysi?"
Manba — tanga, ya’ni moddiy manba.
Tangalarni maxsus o‘rganadigan fan — numizmatika.
Epigrafika umuman yozuvlar bilan ishlaydi, lekin tangalar — numizmatika sohasi.
Javob: numizmatika.
Misol
Spitamen qo‘zg‘oloni (mil. av. 329) va Chingizxonning O‘rta Osiyoga bosqini (1219) orasida necha yil o‘tgan?
Biri mil. av., biri milodiy → formula a + b − 1.
O‘rniga qo‘yamiz: 329 + 1219 − 1.
Hisob: 1547 yil.
Misol
Xronologiya va asrni aniqlash: "Voqealarni tartiblang va har birining asrini ayting: Amir Temur vafoti (1405); Gavgamela jangi (mil. av. 331); hijrat (622); Talas jangi (751)."
Gavgamela — mil. av. 331 → mil. av. IV asr.
Hijrat — 622 → VII asr (6 + 1).
Talas — 751 → VIII asr (7 + 1).
Temur vafoti — 1405 → XV asr (14 + 1).
Javob: Gavgamela (mil. av. IV) → hijrat (VII) → Talas (VIII) → Temur vafoti (XV).
O‘zingizni tekshiring
1500 yil qaysi asrga tegishli?
Mil. av. 550 va mil. av. 329 yillarning qaysi biri oldin?
"Avesto" qaysi turdagi manba?
Mil. av. 100 yildan milodiy 100 yilgacha necha yil o‘tgan?
Doston va maqollar qaysi manbalar turiga kiradi?
Hijriy taqvim qaysi yildan boshlanadi?
Tangalarni o‘rganadigan fan qanday ataladi?
1370 yildan 1405 yilgacha necha yil o‘tgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
1900 yilni XX asrga kiritish (u XIX asrning oxirgi yili).
Mil. av. sanalarni oddiy sonlar kabi "o‘sib boradi" deb hisoblash.
Mil. av. va milodiy sanalar oralig‘ida 1 ni ayirishni unutish.
Numizmatika va epigrafikani adashtirish.
Darslikni birlamchi manba deb hisoblash (u ikkilamchi manba).
Hijriy va milodiy yillarni bir xil uzunlikda deb o‘ylash (hijriy yil taxminan 11 kun qisqa).