Mustaqillik — O‘zbekiston xalqining ko‘p asrlik orzusi ro‘yobga chiqqan tarixiy burilish. 1991 yildan boshlab respublika o‘z davlatchiligini, Konstitutsiyasini, milliy valyutasini va mustaqil tashqi siyosatini barpo etdi; 2016 yildan esa "Yangi O‘zbekiston" deb atalgan keng islohotlar davri boshlandi. Imtihonda davlat ramzlari va hujjatlar sanalari, xronologiya va islohotlar mazmuni bo‘yicha savollar ko‘p.
§1. Mustaqillikka yo‘l
Sabablar:
Sovet tuzumining iqtisodiy inqirozi va paxta yakkahokimligi — respublika xomashyo bazasiga aylantirilgan edi.
Orol fojiasi va ekologik muammolar, "paxta ishi" bahonasida minglab o‘zbeklarning nohaq qatag‘on qilinishi.
Milliy til, qadriyatlar va dinga e’tiborsizlik; "qayta qurish" davrida milliy o‘zlikni anglashning kuchayishi.
Bosqichlar:
1989 yil 21 oktyabr — o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berildi (shu sababli 21 oktyabr — O‘zbek tili bayrami)
1990 yil 24 mart — Islom Karimov O‘zbekiston SSR Prezidenti etib saylandi (ittifoqdosh respublikalarda birinchi prezidentlik lavozimi)
1990 yil 20 iyun — Oliy Kengash Mustaqillik deklaratsiyasini (davlat suvereniteti to‘g‘risida) qabul qildi
1991 yil avgustdagi Moskvadagi to‘ntarish urinishi (DKChP) ittifoq markazining zaifligini ko‘rsatdi.
1991 yil 31 avgust — Oliy Kengash "O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida"gi qonunni qabul qildi; 1 sentyabr — Mustaqillik kuni deb e’lon qilindi
1991 yil 29 dekabr — umumxalq referendumi (saylovchilarning 98 foizdan ortig‘i mustaqillikni yoqladi) va birinchi Prezident saylovi: I. A. Karimov saylandi
§2. Davlat ramzlari, Konstitutsiya va davlat qurilishi
Ramzlar:
Bayroq — 1991 yil 18 noyabr (ko‘k, oq, yashil rang, qizil hoshiyalar, yarim oy va 12 yulduz).
Gerb — 1992 yil 2 iyul (Humo qushi, vodiy, quyosh, bug‘doy boshoqlari va paxta chanoqlari).
Madhiya — 1992 yil 10 dekabr (so‘zi Abdulla Oripov, musiqasi Mutal Burhonov).
Konstitutsiya:
1992 yil 8 dekabr — O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi (8 dekabr — Konstitutsiya kuni)
Hokimiyatlar bo‘linishi: qonun chiqaruvchi — Oliy Majlis (1995 yildan; 2005 yildan ikki palatali: Qonunchilik palatasi va Senat), ijro etuvchi — Prezident va Vazirlar Mahkamasi, sud hokimiyati.
2023 yil 30 aprel — referendumda yangi tahrirdagi Konstitutsiya qabul qilindi; unda O‘zbekiston ijtimoiy davlat ekanligi mustahkamlandi, inson huquqlari bo‘limi kengaytirildi
Iqtisodiy mustaqillik:
1993 yil noyabr — vaqtinchalik so‘m-kupon; 1994 yil 1 iyul — milliy valyuta so‘m to‘liq muomalaga kiritildi.
Islom Karimov ilgari surgan o‘tish davrining besh tamoyili: iqtisodiyotning mafkuradan xoliligi; davlat — bosh islohotchi; qonun ustuvorligi; kuchli ijtimoiy siyosat; bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o‘tish.
Neft va g‘alla mustaqilligiga erishish (Ko‘kdumaloq koni, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi), Asaka avtomobil zavodi kabi yangi tarmoqlar barpo etildi.
1993 yil — lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risidagi qonun; 1997 yil — Kadrlar tayyorlash milliy dasturi.
§3. Tashqi siyosat
Tamoyillar: tinchliksevarlik, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik, harbiy bloklarga qo‘shilmaslik, milliy manfaatlar ustuvorligi.
1991 yil 21 dekabr — MDHga qo‘shilish; 1992 yil 2 mart — BMT a’zosi
1992 yil — YeXHT (Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti) a’zosi.
2001 yil 15 iyun — Shanxay hamkorlik tashkiloti asoschilaridan biri.
O‘zbekiston tashabbusi bilan Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud to‘g‘risidagi shartnoma imzolangan (2006).
2019 yil — Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashiga (2021 yildan Turkiy davlatlar tashkiloti) qo‘shildi.
2016 yildan — Markaziy Osiyo qo‘shnilari bilan munosabatlarda keskin yaxshilanish: chegaralar delimitatsiyasi, chegara o‘tish punktlarining ochilishi, Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining maslahat uchrashuvlari (birinchisi — 2018 yil).
§4. Yangi O‘zbekiston: islohotlar davri (2016 yildan)
2016 yil 2 sentyabr — Birinchi Prezident Islom Karimov vafot etdi; 2016 yil 4 dekabr saylovida Shavkat Mirziyoyev Prezident etib saylandi.
2017 yil 7 fevral — "2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi"
Harakatlar strategiyasining 5 yo‘nalishi:
Davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirish.
Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini isloh qilish.
Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirish.
Ijtimoiy sohani rivojlantirish.
Xavfsizlik, millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik va puxta o‘ylangan tashqi siyosat.
Asosiy natijalar: 2017 yil sentyabrda valyuta erkinlashtirildi (konvertatsiya erkinligi); xalq qabulxonalari va "Xalq bilan muloqot" tamoyili; majburiy mehnatga barham berish choralari; turizm uchun vizasiz rejimning kengayishi; oliy ta’lim qamrovining keskin oshishi, xorijiy universitet filiallari ochilishi.
2022 yil — "2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi" (7 ustuvor yo‘nalish)
Strategiya inson qadrini ulug‘lash, erkin fuqarolik jamiyati, milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish, kambag‘allikni qisqartirish kabi maqsadlarni qo‘yadi.
§5. Ma’naviy yangilanish va tarixiy xotiraning tiklanishi
Mustaqillik faqat siyosiy va iqtisodiy o‘zgarish emas, balki milliy o‘zlikni qayta anglash jarayoni ham edi. Sovet davrida cheklangan milliy tarix, diniy qadriyatlar va ajdodlar merosi qayta o‘rganila boshlandi.
Navro‘z umumxalq bayrami sifatida qayta tiklandi; Ramazon va Qurbon hayitlari dam olish kunlari deb e’lon qilindi.
Buyuk ajdodlar xotirasi ulug‘landi: 1996 yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi YuNESKO doirasida nishonlandi, Toshkentda Amir Temur haykali o‘rnatildi va Temuriylar tarixi davlat muzeyi ochildi.
Shaharlarning yubileylari: 1997 yilda Buxoro va Xivaning 2500 yilligi, 2007 yilda Samarqandning 2750 yilligi, 2009 yilda Toshkentning 2200 yilligi nishonlandi.
9 may — Xotira va qadrlash kuni (1999 yildan): Ikkinchi jahon urushida halok bo‘lganlar xotirlanadi, faxriylar qadrlanadi
31 avgust — Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni: sovet davrida nohaq qatag‘on qilingan ajdodlar xotirlanadi
Jadid ma’rifatparvarlari (Behbudiy, Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy va boshqalar) asarlari qayta nashr etildi, ularning nomlari oqlandi va xotirasi abadiylashtirildi.
Nega bu muhim? Davlat ramzlari va Konstitutsiya bilan bir qatorda tarixiy xotira ham mustaqil davlatning poydevori hisoblanadi: u fuqarolarni birlashtiradi va yosh avlodda vatanparvarlik tuyg‘usini tarbiyalaydi. Yangi O‘zbekiston davrida bu yo‘nalish davom ettirilib, Toshkentda Islom sivilizatsiyasi markazi, Samarqandda Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kabi muassasalar tashkil etildi.
Misol
"Voqealarni xronologik tartibda joylashtiring: A) Davlat madhiyasining qabul qilinishi; B) Mustaqillik deklaratsiyasi; C) BMTga a’zo bo‘lish; D) Davlat bayrog‘ining qabul qilinishi; E) Konstitutsiya."
Sanalarni yozamiz: B — 1990 yil 20 iyun; D — 1991 yil 18 noyabr; C — 1992 yil 2 mart; E — 1992 yil 8 dekabr; A — 1992 yil 10 dekabr.
Bir yil ichidagi sanalarni oy bo‘yicha solishtiramiz: mart < dekabr; 8 dekabr < 10 dekabr.
Javob: B, D, C, E, A. Diqqat: Konstitutsiya madhiyadan ikki kun oldin qabul qilingan.
Misol
"Mustaqillik e’lon qilinganidan yangi tahrirdagi Konstitutsiya qabul qilingunicha necha yil o‘tgan?"
1991 yil 31 avgust → 2023 yil 30 aprel.
2023 − 1991 = 32, ammo aprel avgustdan oldin, demak to‘liq yillar soni — 31 yil (8 oy bilan).
Misol
"1996 yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi nishonlangan. Amir Temur qaysi yili tug‘ilgan?"
Yubiley yili — 1996, yubiley yoshi — 660.
Tug‘ilgan yilni topish uchun ayiramiz: 1996 − 660 = 1336.
Javob: Amir Temur 1336 yilda tug‘ilgan.
O‘zingizni tekshiring
O‘zbek tiliga davlat tili maqomi qachon berilgan?
Mustaqillik deklaratsiyasi va mustaqillik to‘g‘risidagi qonunning farqi nima?
Davlat gerbida qaysi afsonaviy qush tasvirlangan?
Milliy valyuta so‘m qachon to‘liq muomalaga kiritilgan?
O‘zbekiston qaysi xalqaro tashkilotning asoschilaridan biri?
Harakatlar strategiyasi necha yo‘nalishdan iborat va qaysi yillarga mo‘ljallangan?
Xotira va qadrlash kuni qaysi sanada nishonlanadi?
Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni qachon?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Mustaqillik kunini 31 avgust deb yozish (qonun 31 avgustda qabul qilingan, bayram — 1 sentyabr).
Konstitutsiya (8 dekabr) va madhiya (10 dekabr) sanalarini almashtirish.
BMT a’zoligini 1991 yil deb ko‘rsatish (1992 yil 2 mart).
Harakatlar strategiyasi (2017–2021, 5 yo‘nalish) va Taraqqiyot strategiyasini (2022–2026, 7 yo‘nalish) aralashtirish.
Oliy Majlis dastlabdanoq ikki palatali bo‘lgan deb hisoblash (ikki palatali — 2005 yildan).