O‘qish savodxonligi bo‘limida bir nechta matn beriladi va har biriga savollar tuziladi. Bu bo‘lim testning katta qismini egallaydi, shuning uchun bu yerdagi har bir ball muhim. Bu yerda grammatik qoida emas, matnni tushunish ko‘nikmasi tekshiriladi: asosiy fikrni topish, tafsilotni ajratish, so‘zning kontekstdagi ma’nosini anglash, matndan xulosa chiqarish, jadval va diagrammadagi ma’lumotni o‘qish. Yaxshi xabar — bu ko‘nikma aniq strategiya va muntazam mashq bilan tez rivojlanadi. Ushbu darsda matn turlari, savol turlari, ishlash strategiyasi, kontekst va xulosa savollari, badiiy matn hamda uzluksiz bo‘lmagan matnlar (jadval, diagramma) bilan ishlash ko‘rib chiqiladi.
§1. Matn turlari
Badiiy matn — hikoya, roman parchasi, she’r. Savollar: qahramon kayfiyati, muallif munosabati, badiiy vositalar, ramziy ma’no.
Ilmiy-ommabop matn — fan haqida keng o‘quvchi uchun. Savollar: fakt, sabab-natija, atamaning izohi.
Publitsistik matn — maqola, intervyu, fikr-mulohaza. Savollar: muallif pozitsiyasi, dalillar, maqsad.
Rasmiy va amaliy matn — e’lon, yo‘riqnoma, jadval, diagramma, qoida. Savollar: aniq ma’lumot topish, shartlarni qo‘llash.
Matnlar shakliga ko‘ra ham farqlanadi: uzluksiz matn gap va xatboshilardan iborat, uzluksiz bo‘lmagan matn esa jadval, diagramma, xarita, e’lon kabi qismlarga bo‘lingan ma’lumot. Ikkinchisini o‘qish boshqacha ko‘nikma talab qiladi.
Matn turini birinchi qatorlardanoq aniqlang — bu qanday savollar kutish mumkinligini ko‘rsatadi.
§2. Savol turlari va ularga yondashuv
Asosiy fikr (g‘oya). «Matnning asosiy mazmuni qaysi javobda berilgan?», «Matnga mos sarlavha». To‘g‘ri javob butun matnni qamraydi — juda tor (bitta xatboshi) ham, juda keng (umumiy hayotiy haqiqat) ham emas. Asosiy fikr ko‘pincha birinchi yoki oxirgi xatboshida bo‘ladi.
Tafsilot. «Matnga ko‘ra, ... qachon ...?» Javob matnda aniq yozilgan. Kalit so‘zni (ism, sana, raqam) toping, uning atrofidagi 2–3 gapni qayta o‘qing.
Kontekstdagi ma’no. «... so‘zi matnda qanday ma’noda qo‘llangan?» Ko‘p ma’noli so‘zning lug‘atdagi birinchi ma’nosi emas, aynan shu gapdagi ma’nosi so‘raladi.
Xulosa (inferensiya). «Matndan qanday xulosa chiqarish mumkin?» Javob matnda so‘zma-so‘z yo‘q, lekin matndagi faktlardan mantiqan kelib chiqadi.
Muallif maqsadi va munosabati. «Muallif bu misolni nima uchun keltirgan?» Baholovchi so‘zlarga qarang: afsuski, ajablanarlisi, shubhasiz, achinarli.
Matn tuzilishi. Xatboshilar tartibi, bog‘lovchi vositalar (birinchidan, biroq, shuning uchun, xulosa qilib aytganda), qaysi gap ortiqcha.
To‘g‘ri / noto‘g‘ri / berilmagan. Da’voni matn bilan solishtirish: matn tasdiqlaydi, inkor qiladi yoki bu haqda ma’lumot yo‘q.
«Noto‘g‘ri» — matn da’voga zid gapiradi; «berilmagan» — matnda bu haqda hech narsa yo‘q.
§3. Ishlash strategiyasi
Savollarni oldin ko‘zdan kechiring — nimani izlash kerakligini biling.
Matnni bir marta to‘liq o‘qing: har xatboshining asosiy fikrini xayolan bir so‘z bilan belgilang.
Har bir savolga matndan dalil toping — javobni tasdiqlovchi aniq gapni ko‘rsata olishingiz kerak.
«Matnda aytilgan» va «o‘zim bilaman» ni ajrating — rost bo‘lsa ham matnda yo‘q ma’lumot noto‘g‘ri javob.
Kuchli so‘zlarga ehtiyot bo‘ling: hech qachon, doimo, faqat, hamma, butunlay — matn bunchalik qat’iy bo‘lmasa, variant noto‘g‘ri.
Chalg‘ituvchi variantlarni bilib oling: matndagi so‘zlarni takrorlaydi, lekin ma’noni buzadi; matnning bir qismiga mos, lekin savolga javob emas.
Vaqtni taqsimlang: bitta savolga juda uzoq to‘xtamang, keyin qayting.
Misol
Matn (namuna uchun tuzilgan): Orol dengizi XX asr o‘rtalarida dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi. 1960-yillardan boshlab Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘p qismi sug‘orishga yo‘naltirildi. Natijada dengiz sathi keskin pasaydi, suv sho‘rlanib, baliqchilik deyarli to‘xtadi. Bugun olimlar qurigan tubda saksovul ekib, qum va tuz ko‘chishini kamaytirishga harakat qilmoqda. Savol: Matnga ko‘ra, Orol dengizining qurishiga asosiy sabab nima? A) iqlim isishi; B) daryolar suvining sug‘orishga sarflanishi; C) baliqchilikning to‘xtashi; D) saksovul ekilishi.
Savol turi — sabab-natija tafsiloti.
Kalit so‘z natijada — undan oldingi gap sababni beradi: suvning ko‘p qismi sug‘orishga yo‘naltirildi.
A — matnda yo‘q (o‘zimiz bilgan ma’lumot); C — natija, sabab emas; D — keyingi chora.
Javob: B.
§4. Kontekstdagi ma’no va xulosa savollari
Kontekst savolida so‘z o‘rniga variantlarni birma-bir qo‘yib ko‘ring: gap mantiqi saqlansa, variant to‘g‘ri. Masalan, Bu xabar uni yerga qaratib qo‘ydi gapida yerga qaratmoq — «uyaltirmoq», so‘zma-so‘z «yerga qaratish» emas. Xulosa savolida uchta turdagi variantni chiqarib tashlang:
matnga zid variant;
matnda asosi yo‘q variant (rost bo‘lsa ham);
matndan haddan tashqari keng umumlashtirilgan variant.
Qolgan variant matndagi faktlarga to‘liq tayanishi kerak. Xulosa — matnda yozilmagan, lekin matn «ko‘rsatib turgan» fikr.
Xulosa matndan bir qadam uzoqlashadi, lekin ikki qadam emas.
Misol
Orol matni bo‘yicha savol: Matndan qanday xulosa chiqarish mumkin? A) Orol dengizi butunlay tiklandi; B) inson faoliyati tabiatga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin; C) saksovul eng foydali o‘simlik; D) baliqchilik hamma joyda to‘xtagan.
A — matnga zid: dengiz tiklangani aytilmagan, aksincha, tubi qurigan.
C — matnda asos yo‘q: saksovulni boshqa o‘simliklar bilan qiyoslash yo‘q.
D — haddan tashqari keng: matn faqat Orol haqida.
B — sug‘orish (inson faoliyati) dengiz qurishiga olib kelgani matndan mantiqan kelib chiqadi.
Badiiy matnda muallif his-tuyg‘uni ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytmaydi, balki harakat va detal orqali ko‘rsatadi. Shuning uchun «qahramon qanday holatda?» degan savolga javobni sifatdan emas, fe’l va tasvirdan izlang.
Misol
Parcha (namuna uchun tuzilgan): Anvar xatni uchinchi marta o‘qidi. Derazadan tushgan quyosh nuri xona bo‘ylab yoyilgan, lekin u buni sezmasdi. Qo‘lidagi qog‘oz sekin g‘ijimlanardi. Savol: Anvarning holati qanday?
uchinchi marta o‘qidi — xat mazmuni uni qattiq ta’sirlantirgan, ishonolmayapti.
quyosh nurini sezmasdi — atrofdan uzilgan, fikri band.
qog‘oz sekin g‘ijimlanardi — ichki zo‘riqish, iztirob.
Javob: Anvar hayajonda va iztirobda — xat unga yomon xabar keltirgan bo‘lishi mumkin.
§6. Jadval va diagrammani o‘qish
Uzluksiz bo‘lmagan matnda avval sarlavha, o‘lchov birligi (foiz, ming, yil) va ustun-qator nomlarini o‘qing. Ko‘p xatolar o‘lchov birligini e’tiborsiz qoldirishdan kelib chiqadi: «20» soni 20 kishi ham, 20 foiz ham bo‘lishi mumkin. Savolda «oshdi», «kamaydi», «eng ko‘p» kabi so‘zlarni jadval qiymatlari bilan solishtiring va hisobni qog‘ozda bajaring.
Jadvalda faqat berilgan ma’lumotga tayaning: sabablarni jadval ko‘rsatmaydi, faqat raqamlarni ko‘rsatadi.
O‘zingizni tekshiring
Asosiy fikr savolida eng yaxshi variant qanday bo‘ladi?
Variant rost ma’lumot, lekin matnda aytilmagan. Uni tanlash mumkinmi?
Variantda doimo, matnda esa ko‘pincha so‘zi bor. Variant qanday?
Orol matnida natijada so‘zi qanday munosabatni bildiradi?
Uning yuragi tosh edi — tosh so‘zining kontekstdagi ma’nosi?
Matnda da’vo haqida hech narsa aytilmagan bo‘lsa, javob qanday?
Jadval bilan ishlashda birinchi navbatda nimaga qarash kerak?
Matnga zid, asossiz va haddan tashqari keng variantlar chiqarib tashlanadigan savol turi qaysi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Matnda yo‘q, lekin rost ma’lumotni tanlash.
Bitta tafsilot yoki xatboshini butun matnning asosiy fikri deb olish.
So‘zning lug‘aviy ma’nosini tanlash, kontekstdagi ma’nosini emas.
Matndagi so‘zlarni takrorlagan, lekin ma’nosi buzilgan variantga aldanish.