Adabiyot nazariyasi — badiiy asarni tahlil qilish uchun «asboblar qutisi»: tur va janr, she’r tuzilishi, badiiy san’atlar, asar tarkibi. Imtihonda «berilgan parcha qaysi janrga tegishli?», «misralarda qaysi san’at qo‘llangan?», «g‘azalning qaysi bayti matla’?» kabi savollar uchraydi. Atamani yodlash yetarli emas — uni matnda tanib olish kerak.
§1. Adabiy turlar va janrlar
Badiiy adabiyot uch turga bo‘linadi, har biri o‘z janrlariga ega.
Epik tur — voqea hikoya qilinadi, muallif yoki hikoyachi bor. Janrlari: roman — keng qamrovli, ko‘p qahramonli, uzoq davrni qamraydi («O‘tkan kunlar»); qissa — o‘rta hajmli, bir necha voqea («Shum bola»); hikoya — kichik hajmli, bitta voqea, kam qahramon («O‘g‘ri»); shuningdek ertak, masal, novella, ocherk.
Lirik tur — shoirning his-kechinmasi, ichki dunyosi ifodalanadi: g‘azal, ruboiy, tuyuq, muxammas, qit’a, fard, erkin she’r.
Dramatik tur — sahna uchun yoziladi, voqea qahramonlar dialogi va monologi orqali beriladi: tragediya (fojiaviy yakun — «Mirzo Ulug‘bek»), komediya (kulgi orqali tanqid — «Kelinlar qo‘zg‘oloni»), drama (hayotiy ziddiyat).
Liro-epik asarlar — voqea va kechinma birga: doston, ballada, poema.
Tur — eng umumiy guruh (epik, lirik, dramatik); janr — tur ichidagi aniq shakl (roman, g‘azal, tragediya).
§2. She’r tuzilishi: vazn, qofiya, radif
Barmoq vazni — misralardagi bo‘g‘inlar soni teng, bo‘g‘inlar turoqlarga bo‘linadi. Turkiy xalq og‘zaki ijodiga xos; XX asrda yozma she’riyatda keng tarqaldi.
7 bo‘g‘inli (4+3), 8 bo‘g‘inli (4+4 yoki 5+3), 11 bo‘g‘inli (4+4+3 yoki 6+5).
Aruz vazni — hijolar (bo‘g‘inlar) cho‘ziq-qisqaligining tartibli takroriga asoslanadi. Arab she’riyatidan fors va turkiy she’riyatga o‘tgan. Ochiq bo‘g‘in qisqa unli bilan tugasa — qisqa hijo, yopiq bo‘g‘in — cho‘ziq hijo.
Asosiy bahrlar va ruknlar: hazaj (mafoiylun), ramal (foilotun), rajaz (mustaf’ilun), mutaqorib (fa’ulun).
Aruz nazariyasi bo‘yicha asarlar: Navoiyning «Mezon ul-avzon», Boburning «Aruz risolasi».
Sarbast (erkin she’r) — vazn va qofiya qat’iy emas, ritm intonatsiyaga tayanadi.
Qofiya — misra oxiridagi ohangdosh so‘zlar. Radif — qofiyadan keyin aynan takrorlanadigan so‘z yoki so‘zlar.
Ikkinchi misra: Qo-zon to‘-la / ay-ron-di — 4+3 = 7.
Bo‘g‘inlar soni teng, turoqlarga bo‘linadi; cho‘ziq-qisqalik hisobga olinmaydi.
Javob: barmoq vazni, 7 bo‘g‘inli (4+3).
§3. Mumtoz she’r shakllari
G‘azal — baytlardan iborat (odatda 5 baytdan ortiq); qofiya tizimi a-a, b-a, d-a .... Birinchi bayt — matla’ (ikkala misrasi qofiyadosh), oxirgi bayt — maqta’ (shoir taxallusi keladi). Eng go‘zal bayt — bayt ul-g‘azal (shohbayt). Mavzusi asosan ishq, oshiqning kechinmalari.
Masnaviy — har bayt o‘zaro qofiyalanadi: a-a, b-b, d-d; dostonlar shu shaklda yoziladi («Xamsa»).
Musammat turlari — bandlardagi misralar soniga ko‘ra: murabba’ (4), muxammas (5), musaddas (6), musamman (8). Taxmis — boshqa shoir g‘azalining har baytiga 3 misra qo‘shib muxammas yaratish.
Misol
Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro‘ kelmadi, / Ko‘zlarimg‘a kecha tong otquncha uyqu kelmadi. (Navoiy) — bu baytning g‘azaldagi o‘rni va unsurlarini aniqlang.
Ikkala misra oxirida bir xil kelmadi — bu radif.
Radifdan oldingi ohangdosh so‘zlar gulro‘ — uyqu — qofiya.
Ikkala misra qofiyadosh → bu matla’, g‘azalning birinchi bayti.
sarvi gulro‘ (sarv qomatli, gul yuzli) — yorni tasvirlash: istiora (yor nomi aytilmay, uning sifatlari bilan ataladi).
§4. Badiiy san’atlar
Tashbeh — o‘xshatish: qoshi yoydek.
Istiora — o‘xshatiluvchi tushirilib, faqat o‘xshatish asosi qoladi (yashirin o‘xshatish): sarv — yor qomati.
Tashxis — jonlantirish: gul kuldi.
Intoq — jonsiz narsa yoki hayvonni gapirtirish.
Mubolag‘a — bo‘rttirish (ko‘z yoshim daryo bo‘ldi).
Tazod — zid tushunchalarni yonma-yon keltirish: kecha — kunduz, shod — g‘amgin.
Talmeh — mashhur voqea, shaxs, asarga ishora: Farhod, Majnun, Yusuf.
Tajnis — shakli bir xil, ma’nosi har xil so‘zlarni qofiyada qo‘llash (tuyuqda).
Iyhom — so‘zning ikki ma’noda tushunilishi.
Tanosub — ma’noviy bog‘liq so‘zlarni birga keltirish: gul, bulbul, bog‘.
Husni ta’lil — biror hodisaga go‘zal, xayoliy sabab ko‘rsatish.
Ruju’ — aytilgan fikrdan qaytib, uni kuchaytirish.
§5. Asar tarkibi
Syujet — voqealar tizimi: ekspozitsiya (boshlang‘ich holat) → tugun (ziddiyatning boshlanishi) → voqealar rivoji → kulminatsiya (eng keskin nuqta) → yechim. Ba’zan prolog va epilog.
Kompozitsiya — asar qismlarining joylashuvi.
Konflikt — qahramonlar yoki g‘oyalar to‘qnashuvi; ichki konflikt — qahramon qalbidagi kurash.
Obraz — asardagi inson (va narsa) tasviri; prototip — obrazga asos bo‘lgan real shaxs; timsol — ramziy obraz.
Portret, peyzaj (tabiat manzarasi), monolog, dialog, ichki monolog, detal.
Mavzu — asarda nima haqida yozilgan; g‘oya — muallif nima demoqchi.
§6. She’rni tahlil qilish tartibi
Imtihonda va darsda she’r tahlili bir xil tartibda olib boriladi. Tartib bo‘lsa, hech bir unsur e’tibordan chetda qolmaydi.
Shakl: misralar va baytlar soni, qofiya tizimi (a-a-b-a, a-a, b-a ...), radif bor-yo‘qligi. Shu belgilar asosida janr aniqlanadi.
Vazn: bo‘g‘inlar soni teng bo‘lsa — barmoq; hijolar cho‘ziq-qisqaligi tartibli takrorlansa — aruz; qat’iy o‘lchov bo‘lmasa — sarbast.
Mavzu va g‘oya: she’r nima haqida (ishq, vatan, g‘urbat, tabiat) va shoir qanday xulosaga keladi.
Lirik qahramon — she’rda kechinmasi ifodalangan «men». U shoirning o‘zi bilan to‘liq bir xil emas: shoir boshqa odam nomidan ham yozishi mumkin.
Badiiy san’atlar: har bir san’atni misol so‘z bilan ko‘rsatish (sarv — istiora, kecha — kunduz — tazod).
Xulosa: shakl, til va san’atlar g‘oyani ochishga qanday xizmat qilgani.
Janrni ta’rifga emas, belgilarga qarab aniqlang: misralar soni + qofiya tizimi + qofiyadagi so‘zlar turi.
Ayniqsa ruboiy va tuyuqni farqlashda uchinchi belgi hal qiluvchi: ikkalasi ham 4 misrali va a-a-b-a qofiyali, lekin tuyuqda qofiyadosh so‘zlar shakldosh (tajnis), ruboiyda esa oddiy ohangdosh so‘zlar.
Misol
Boburning ruboiysini tahlil qiling: Yod etmas emish kishini g‘urbatda kishi, / Shod etmas emish ko‘ngulni mehnatda kishi, / Ko‘nglum bu g‘aribliqda shod o‘lmadi hech, / G‘urbatda sevunmas emish, albatta, kishi.
Shakl: 4 misra; 1-, 2- va 4-misralar qofiyalanadi, 3-misra (hech) erkin → tizim a-a-b-a.
Har misra oxirida takrorlanuvchi kishi — radif; undan oldingi g‘urbatda — mehnatda — albatta — qofiya.
Qofiyadosh so‘zlar shakldosh (omonim) emas, oddiy ohangdosh so‘zlar → bu tuyuq emas.
Mavzu — g‘urbat (vatandan uzoqda yashash) dardi; g‘oya — begona yurtda odam chinakam shod bo‘lolmaydi.
Uslub: etmas emish takrori fikrni kuchaytiradi; xulosa so‘nggi misrada keladi — ruboiyga xos.
Javob: bu ruboiy, qofiya tizimi a-a-b-a, radifi kishi, mavzusi g‘urbat.
O‘zingizni tekshiring
G‘azalning taxallus kelgan oxirgi bayti nima deyiladi?
4 misrali, qofiyasi tajnisli she’r shakli?
a-a, b-b, d-d qofiyalanadigan va dostonlar yoziladigan shakl?
Tong otdi, quyosh bizga jilmaydi — qanday san’at?
Asardagi eng keskin nuqta qanday ataladi?
Barmoq va aruz vaznining asosiy farqi nimada?
G‘azalning eng go‘zal bayti qanday ataladi?
kecha — kunduz, shod — g‘amgin kabi zid so‘zlarni yonma-yon keltirish qaysi san’at?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Tuyuq va ruboiyni adashtirish: tuyuqda qofiya tajnisli.
Barmoq vaznini hijolarning cho‘ziqligiga qarab aniqlash (bu aruz).
Radif va qofiyani adashtirish: radif — aynan takrorlanadigan so‘z, qofiya — undan oldingi ohangdosh so‘z.
Tashbeh va istiorani chalkashtirish: istiorada o‘xshatiluvchi aytilmaydi.
Turni janr bilan almashtirish: «roman — tur» deyish xato, roman — epik turning janri.
Lirik qahramonni har doim shoirning o‘zi deb hisoblash: shoir boshqa shaxs nomidan ham kuylashi mumkin.
Janrni faqat misralar soniga qarab aniqlash: 4 misrali she’r ruboiy ham, tuyuq ham, murabba’ bandi ham bo‘lishi mumkin.