Esse — testning yakuniy yozma topshirig‘i: berilgan mavzu yoki matn asosida o‘z fikringizni dalillar bilan asoslab yozish. Bu yerda bilim bilan birga fikrlash va yozish madaniyati baholanadi: fikrni aniq qo‘yish, uni isbotlash, matnni mantiqiy qurish va savodli yozish. Ko‘p o‘quvchi ball yo‘qotadigan joylar — reja yo‘qligi, dalilsiz umumiy gaplar, mavzudan chetga chiqish va imlo xatolari. Yaxshi xabar shuki, esse yozish o‘rganiladigan ko‘nikma: quyidagi tartib bilan ishlasangiz, yaxshi esse deyarli «qolip» bo‘yicha yoziladi, mashq bilan esa tez va erkin yoziladigan bo‘ladi.
§1. Topshiriqni tushunish
Mavzuni diqqat bilan o‘qing. Kalit so‘zlarni belgilang: Kitob — inson hayotida mavzusida kalit — kitobning inson hayotidagi o‘rni, kitobning tarixi emas.
Topshiriq turini aniqlang: fikr bildirish (Siz qanday fikrdasiz?), muammoni tahlil qilish, matnga munosabat bildirish, asar qahramoniga baho berish.
Hajm talabiga e’tibor bering: belgilangan so‘zlar sonidan ancha kam yoki ko‘p yozish ball kamaytiradi.
Savolga javob bering: agar mavzu savol shaklida bo‘lsa (Baxt nimada?), essening tezisi aynan shu savolga aniq javob bo‘lishi kerak.
Mavzudan chetga chiqish — eng qimmat xato: qanchalik chiroyli yozilmasin, mavzuga mos bo‘lmagan esse past baholanadi
Matn asosidagi topshiriqda avval matnning asosiy fikrini bir gapda ifodalab oling, so‘ng unga o‘z munosabatingizni bildiring. Matnni qayta hikoya qilish — esse emas.
§2. Tuzilish: kirish — asosiy qism — xulosa
Kirish (2–3 gap). Mavzuga kirish va tezis — sizning asosiy fikringiz. Tezis aniq va bahsli bo‘lsin, ya’ni uni isbotlash kerak bo‘lsin: ✗ Kitob — yaxshi narsa. ✓ Kitob insonga hayotiy tajribani o‘z boshidan o‘tkazmasdan egallash imkonini beradi. Kirishni boshlash usullari: savol (Nega ...?), hikmatli so‘z, qisqa hayotiy holat. Asosiy qism (2–3 xatboshi). Har bir xatboshi — bitta dalil. Xatboshi to‘rt qismdan quriladi:
da’vo — xatboshining birinchi gapi, dalil fikri;
izoh — nima uchun bu to‘g‘ri;
misol — adabiyotdan, tarixdan, hayotdan;
tezisga bog‘lash — Demak, ....
Dalillar kuchayib borsin: eng ishonarlisi — oxirida. Xatboshilar orasida o‘tish gaplari bo‘lsin: Bundan tashqari, ..., Lekin eng muhimi, ... — ular matnni yaxlit qiladi. Xulosa (2–3 gap). Tezisni yangi so‘zlar bilan tasdiqlang, umumlashtiring, istiqbolga nazar tashlang. Xulosada yangi dalil keltirilmaydi.
Kirish — nima demoqchiman; asosiy qism — nega bunday deyman; xulosa — demak, nima
Misol
Mavzu: Mutolaa — muvaffaqiyat kaliti. Reja tuzing.
Tezis:Muntazam kitob o‘qish insonning fikrlash doirasini kengaytiradi va uni hayotiy sinovlarga tayyorlaydi.
Dalil 1: so‘z boyligi va nutq — o‘qigan odam fikrini aniq ifodalaydi.
Dalil 2: boshqalar tajribasidan saboq — «O‘tkan kunlar»da Otabek va Kumush taqdiri orqali eski urf-odatlar keltirgan fojiani anglaymiz.
Dalil 3: tarixiy misol — buyuk allomalar (Beruniy, Ibn Sino) bilimni kitobdan izlagan.
Xulosa:Demak, kitob — tayyor maslahat emas, balki o‘z yo‘limizni topishga yordam beradigan chiroq.
§3. Dalil va misol tanlash
Eng kuchli dalillar — adabiy asarlar, chunki ular imtihon fani bilan bog‘liq va tekshiruvchiga tanish:
ilm va tarbiya: Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» asari — Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidir.;
Vatan va erk: Cho‘lponning she’rlari, Abdulla Oripovning «O‘zbekiston» she’ri;
ota-ona va farzand: O‘tkir Hoshimovning «Dunyoning ishlari» asari (ona obrazi);
mehnat va yer: Tog‘ay Murodning «Otamdan qolgan dalalar» romani;
tarixiy shaxs: Mirzo Ulug‘bek — ilm yo‘lidagi fidoyilik.
Misolni qayta hikoya qilmang — 1–2 gapda eslating va darhol tezisga bog‘lang. Faqat ishonchingiz komil bo‘lgan faktni yozing: noto‘g‘ri sana yoki asar nomi essening ishonchliligini pasaytiradi. Hayotiy misol ham dalil bo‘la oladi: o‘zingiz yoki atrofingizdagilar bilan bo‘lgan voqea. Lekin u aniq va mavzuga bevosita bog‘liq bo‘lishi kerak; «bir kuni bir odam...» kabi umumiy, to‘qima hikoyalar ishonch uyg‘otmaydi. Adabiy yoki tarixiy misolni hayotiy misol bilan uyg‘unlashtirish esseni boyitadi.
Bitta yaxshi tahlil qilingan misol uchta yuzaki sanalgan misoldan qimmatroq
§4. Til va bog‘lovchi vositalar
Fikrni boshlash: Menimcha, ..., Fikrimcha, ..., Avvalo shuni aytish kerakki, ...
Dalillarni sanash: birinchidan, ikkinchidan, bundan tashqari, shu bilan birga.
Zidlash: biroq, aksincha, boshqa tomondan.
Misol keltirish: masalan, buni ... misolida ko‘rish mumkin.
Xulosa: xulosa qilib aytganda, demak, shunday qilib.
Uslub — publitsistik yoki ilmiy-ommabop: so‘zlashuv so‘zlari (zo‘r, ko‘p-ko‘p), jargon va haligi kabi so‘zlar ishlatilmaydi. Bir so‘zni takrorlamang — sinonim yoki olmosh ishlating. Men shaklini ham me’yorida qo‘llang: esse — shaxsiy fikr, lekin har bir gapni men bilan boshlash nutqni qashshoqlashtiradi. Gaplar o‘rtacha uzunlikda bo‘lsin: juda uzun gap punktuatsion xatoga olib keladi. Kirish so‘zlardan keyin vergul qo‘yishni unutmang: Menimcha, ..., Birinchidan, ....
§5. Xatboshi yozish va tezisni kuchaytirish
Kuchli xatboshi bir fikr atrofida quriladi va oxirida tezisga qaytadi. Zaif xatboshida esa bir necha fikr aralashib ketadi yoki misol tahlilsiz qoladi.
Misol
Kitob — yaxshi narsa tezisini kuchaytiring.
Tezisning zaifligi: u juda umumiy, hech kim bunga e’tiroz bildirmaydi — isbotlashga hojat yo‘q.
Savol beramiz: kitob aynan nima beradi? — boshqalar tajribasini.
Bu fikrni aniq va bahsli qilib ifodalaymiz: kitob tajribani o‘z boshidan o‘tkazmasdan egallash imkonini beradi.
Javob: Kitob insonga hayotiy tajribani o‘z boshidan o‘tkazmasdan egallash imkonini beradi.
Misol
«Kitob tajriba beradi» degan dalil uchun xatboshi tuzing.
Da’vo:Kitob boshqalar tajribasidan saboq olishga o‘rgatadi.
Izoh:Inson barcha xatolarni o‘zi qilib ko‘rishga ulgurmaydi, kitob esa bu tajribani tayyor holda beradi.
Misol:«O‘tkan kunlar»ni o‘qigan yosh Otabek va Kumush taqdiri orqali kundoshlik va eski udumlar qanday fojiaga olib kelishini anglaydi.
Bog‘lash:Demak, kitob bizni hayotdagi achchiq xatolardan oldindan ogohlantiradi.
§6. Vaqt, tekshirish va baholash
Reja — 3–5 daqiqa: tezis, dalillar, misollar.
Yozish — asosiy vaqt; xatboshilarni aniq ajrating.