So‘z ma’nosi va leksikologiya

Leksikologiya (yunoncha lexis — so‘z, logos — ta’limot) — tilning lug‘at boyligini, ya’ni so‘zlarning ma’nosi, kelib chiqishi, qo‘llanish doirasi va zamon bilan o‘zgarishini o‘rganadigan bo‘lim. Tilning barcha so‘zlari birgalikda leksika deyiladi. Imtihonda «Lug‘at boyligi» bo‘limidan topshiriqlar beriladi; bundan tashqari o‘qish savodxonligidagi «so‘zning matndagi ma’nosi» savollari, uslubiyat va nutq madaniyati topshiriqlari ham shu bilimga tayanadi. So‘zni to‘g‘ri tushunmagan o‘quvchi matnni ham, savolni ham noto‘g‘ri tushunadi.

§1. So‘z va uning ma’nosi

Har bir mustaqil so‘z biror narsa, belgi, harakat yoki tushunchani ataydi — bu uning lug‘aviy (leksik) ma’nosi. So‘z qo‘shimchalar orqali grammatik ma’no ham oladi:

Lug‘aviy ma’no lug‘atda izohlanadi, grammatik ma’no esa grammatika (morfologiya) bo‘limida o‘rganiladi. Yordamchi so‘zlar (va, bilan, faqat) narsani atamaydi, ular faqat grammatik vazifa bajaradi; shuning uchun leksikologiya ko‘proq mustaqil so‘zlar bilan ishlaydi.
So‘z ma’nosi ikki tomonga ega: tushuncha (so‘z nimani bildiradi) va bo‘yoq (unga qanday munosabat bildiriladi). Yuz, chehra, bashara bir narsani bildiradi, lekin bo‘yog‘i har xil: neytral, ko‘tarinki, salbiy.

§2. O‘z va ko‘chma ma’no; bir va ko‘p ma’nolilik

• O‘z (atash) ma’no — so‘zning birlamchi, bevosita ma’nosi: tosh — qattiq jism; oltin — qimmatbaho metall.
• Ko‘chma ma’no — o‘z ma’nosidan o‘xshashlik yoki aloqadorlik asosida hosil bo‘lgan ma’no: tosh yurak — shafqatsiz odam; oltin qo‘llar — mohir usta.

Bir ma’noli so‘zlar odatda atamalar va aniq nomlar: kislorod, uchburchak, kesim, Toshkent. Ko‘p ma’noli so‘zlar bir-biri bilan bog‘liq bir necha ma’noga ega:

• ko‘z — 1) ko‘rish a’zosi; 2) buloq ko‘zi; 3) uzuk ko‘zi;
• bosh — 1) tana a’zosi; 2) biror narsaning boshlanishi: ko‘chaning boshi; 3) asosiy, rahbar: bosh muharrir;
• oyoq — 1) yurish a’zosi; 2) stolning oyog‘i.

Ko‘p ma’nolilik tilni tejaydi: har bir yangi narsaga yangi so‘z o‘ylab topish o‘rniga mavjud so‘zga yangi ma’no beriladi. Ma’no qanday ko‘chishi (metafora, metonimiya, sinekdoxa, vazifadoshlik) «Ko‘chimlar» mavzusida batafsil ko‘riladi.

Misol

Uning qo‘li ochiq odam gapidagi qo‘li ochiq qanday ma’noda?

1. So‘zma-so‘z ma’no (qo‘l kafti ochilgan) gap mazmuniga mos emas.
2. Birikma odamning fe’l-atvorini tavsiflayapti.
3. Bu ikki so‘z butun holda «saxiy» degan bitta ma’noni beradi.
4. Javob: ko‘chma ma’no; qo‘li ochiq — ibora, ma’nosi «saxiy».

§3. Ma’no munosabatiga ko‘ra so‘z guruhlari

So‘zlar bir-biri bilan ma’no va shakl jihatidan munosabatga kirishadi:

• sinonimlar — ma’nosi yaqin, shakli har xil: chiroyli — go‘zal — ko‘hlik;
• antonimlar — ma’nosi zid: issiq — sovuq, do‘st — dushman;
• omonimlar — shakli bir xil, ma’nolari bog‘liq emas: ot (hayvon) — ot (ism);
• paronimlar — talaffuzi yaqin, ma’nosi boshqa: asr — asir, abzal — afzal.

Bu guruhlar «Ma’nodosh, zid ma’noli va shakldosh so‘zlar» mavzusida alohida o‘rganiladi.

§4. Kelib chiqishiga ko‘ra: o‘z va o‘zlashma qatlam

• O‘z qatlam — umumturkiy va o‘zbekcha so‘zlar: ota, ona, tosh, suv, bosh, yaxshi, kel, bil. Ular tilning eng qadimiy, asosiy qismi.
• O‘zlashma qatlam — boshqa tillardan kirgan so‘zlar:
• arabcha: kitob, ilm, maktab, adabiyot, hayot, davlat;
• forscha-tojikcha: daraxt, oyna, shahar, dasturxon, go‘sht, bog‘;

Arabcha so‘zlar asosan islom madaniyati, ilm-fan va davlat ishlari bilan, forscha so‘zlar uzoq qo‘shnichilik va adabiy aloqalar orqali, ruscha so‘zlar XIX–XX asrlarda texnika va jamiyatdagi yangiliklar bilan birga kirgan.
O‘zbek tilining boyish manbalari: so‘z yasash (eng asosiysi), o‘zlashtirish, shevalardan adabiy tilga so‘z o‘tishi va ko‘chma ma’no orqali yangi ma’no hosil bo‘lishi.

Misol

Dasturxon, ilm, suv so‘zlarini kelib chiqishiga ko‘ra ajrating.

1. Suv — umumturkiy so‘z, o‘z qatlamga kiradi.
2. Ilm — arabcha o‘zlashma (olim, ilmiy, ulamo bilan bir o‘zakdan).
3. Dasturxon — forscha-tojikcha o‘zlashma.
4. Javob: o‘z qatlam — suv; o‘zlashmalar — ilm (arabcha), dasturxon (forscha-tojikcha).

§5. Qo‘llanish doirasiga ko‘ra

• Umumiste’moldagi so‘zlar — hamma uchun tushunarli, barcha uslublarda ishlatiladi: non, uy, yurmoq, katta.
• Shevaga xos so‘zlar (dialektizmlar) — ma’lum hudud aholisi nutqida qo‘llanadigan so‘zlar; adabiy matnda faqat badiiy maqsadda, qahramon nutqini jonli berish uchun ishlatiladi.
• Atamalar (terminlar) — fan, texnika, kasb sohasidagi tushunchalarning aniq nomi: ilmiy (fotosintez, kesim), iqtisodiy (inflyatsiya, soliq), internet (sayt, brauzer, server), ijtimoiy-gumanitar (demokratiya).
• Kasb-hunar so‘zlari — ma’lum kasb egalari nutqida qo‘llanadigan so‘zlar: andava (suvoqchi asbobi), randa (duradgor asbobi).
• Jargon so‘zlar — ma’lum guruh (masalan, yoshlar) nutqidagi norasmiy so‘zlar; adabiy nutqda ishlatilmaydi.

§6. Faol va nofaol qatlam

Til doim o‘zgarib turadi: ayrim so‘zlar iste’moldan chiqadi, yangilari paydo bo‘ladi.

• Eskirgan so‘zlar ikki xil:
• tarixiy so‘zlar — narsa yoki hodisaning o‘zi yo‘qolgan: mirshab (tungi qorovul), dorug‘a, qozi kalon;
• arxaizmlar — narsa bor, lekin uning eski nomi boshqa so‘z bilan almashgan: bitik → kitob, ulus → xalq.
• Yangi so‘zlar (neologizmlar) — yangi narsa va tushunchalar bilan birga paydo bo‘lgan so‘zlar: smartfon, bloger, onlayn, elektromobil. Ular keng tarqalgach odatiy so‘zga aylanadi va neologizm bo‘lmay qoladi.

Yozuvchilar tarixiy asarlarda davr ruhini berish uchun eskirgan so‘zlardan foydalanadi; bu ularning asosiy uslubiy vazifasi.

Misol

Mirshab va bitik so‘zlari qaysi guruhga kiradi?

1. Mirshab — tungi qorovul; bunday lavozim hozir yo‘q.
2. Narsaning o‘zi yo‘qolgan bo‘lsa — tarixiy so‘z.
3. Bitik — yozma asar, kitob; kitob bor, faqat nomi almashgan.
4. Narsa bor, nomi almashgan bo‘lsa — arxaizm.
5. Javob: mirshab — tarixiy so‘z, bitik — arxaizm.

§7. Lug‘atlar va ismlar ma’nosi

• Izohli lug‘at — so‘z ma’nolarini tushuntiradi. Eng yirigi — besh jildli «O‘zbek tilining izohli lug‘ati» (2006–2008).
• Imlo lug‘ati — so‘zning to‘g‘ri yozilishini ko‘rsatadi.
• Sinonimlar, antonimlar lug‘ati, frazeologik lug‘at (Sh. Rahmatullayevning «O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati»), atamalar lug‘ati, ikki tilli lug‘atlar.

Ismlar ham ma’noga ega: Nodira — «noyob», Bahodir — «botir», Gulnora — «anor guli». Ism ma’nosini bilish kishi va joy nomlarini o‘rganuvchi onomastika bo‘limiga tegishli.

O‘zingizni tekshiring

1. Daryoning og‘zi birikmasida og‘iz qanday ma’noda qo‘llangan?

2. Daraxt so‘zi qaysi tildan o‘zlashgan?

3. Dorug‘a — tarixiy so‘zmi yoki arxaizm?

4. Inflyatsiya qaysi guruhga kiradi?

5. Bitik qanday so‘z?

6. Smartfon so‘zi qaysi guruhga kiradi?

7. Kitob so‘zi qaysi tildan o‘zlashgan?

8. Kitoblarim so‘zining lug‘aviy ma’nosini qaysi qism ifodalaydi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Tarixiy so‘z va arxaizmni adashtirish: narsa yo‘qolgan bo‘lsa — tarixiy so‘z, faqat nomi almashgan bo‘lsa — arxaizm.
• Ko‘p ma’nolilikni omonimiya deb hisoblash.
• Atama bilan kasb-hunar so‘zini aralashtirish.
• So‘z ma’nosini kontekstsiz aniqlashga urinish.
• Har qanday chet so‘zni neologizm deb hisoblash: gazeta — o‘zlashma, lekin yangi so‘z emas.
• Lug‘aviy ma’no bilan grammatik ma’noni chalkashtirish.