Jahon adabiyoti — turli xalqlar va davrlarda yaratilib, butun insoniyat merosiga aylangan asarlar majmui. Bu bo‘limda eng mashhur asarlar, ularning mualliflari, bosh qahramonlari va g‘oyalari o‘rganiladi. Jahon adabiyotini bilish o‘zbek adabiyotini chuqurroq tushunishga yordam beradi: Navoiy Nizomiy va Xusrav Dehlaviy bilan ijodiy bahsga kirgan, Cho‘lpon Shekspirni, Erkin Vohidov Gyoteni o‘zbekchaga o‘girgan. Imtihonda ko‘pincha «asar — muallif», «qahramon — asar» moslashtirish, mamlakat va davrni aniqlash hamda asar g‘oyasi bo‘yicha savollar beriladi.
§1. Qadimgi davr va Sharq mumtoz adabiyoti
Jahon adabiyotining eng qadimgi qatlamini dostonlar va afsonalar tashkil etadi. Ular xalqning tarixi, qahramonlik orzusi va dunyoqarashini saqlaydi.
Gomer (qadimgi Yunoniston) — «Iliada» (Troya urushi; Axilles, Gektor) va «Odisseya» (Odisseyning uyiga qaytish sarguzashtlari, sadoqatli rafiqasi Penelopa) dostonlari.
«Ming bir kecha» — arab xalq ertaklari to‘plami: Shahrizoda har kecha shohga ertak aytib, o‘limini kechiktiradi; «ertak ichida ertak» tuzilishi.
Abulqosim Firdavsiy — «Shohnoma»: Eron xalqlari tarixi va afsonalari; mashhur qismi — Rustam va Suhrob (ota o‘g‘lini tanimay jangda o‘ldiradi) fojiasi.
Nizomiy Ganjaviy — birinchi «Xamsa» muallifi (forsiy tilda): «Maxzan ul-asror», «Xusrav va Shirin», «Layli va Majnun», «Haft paykar», «Iskandarnoma».
Umar Xayyom — falsafiy ruboiylar; ayni paytda mashhur matematik va astronom.
Sa’diy Sheroziy — «Guliston» (nasr va nazm aralash hikmatli hikoyatlar) va «Bo‘ston».
Hofiz Sheroziy — g‘azallar devoni; Abdurahmon Jomiy — Navoiyning ustozi va do‘sti, «Haft avrang».
«Xamsa» an’anasi: Nizomiy (forsiy, birinchi) → Xusrav Dehlaviy → Jomiy → Navoiy (turkiy tilda birinchi).
§2. Uyg‘onish davri G‘arb adabiyoti
Uyg‘onish (Renessans) davrida (XIV–XVI asrlar) adabiyot markaziga inson, uning aqli va his-tuyg‘ulari qo‘yildi — bu oqim gumanizm deb ataladi.
Dante Aligyeri (Italiya) — «Ilohiy komediya»: uch qism — «Do‘zax», «A’rof», «Jannat»; yo‘lboshchisi avval shoir Vergiliy, keyin Beatriche. «Do‘zax» qismini o‘zbek tiliga Abdulla Oripov tarjima qilgan.
Uilyam Shekspir (Angliya, 1564–1616) — «Gamlet» (Daniya shahzodasi otasining qotilidan o‘ch olishga ikkilanadi; mashhur monologi «Bo‘lish yoki bo‘lmaslik» bilan boshlanadi), «Romeo va Julyetta», «Otello», «Qirol Lir». «Gamlet»ni o‘zbek tiliga Cho‘lpon tarjima qilgan.
Migel de Servantes (Ispaniya) — «Don Kixot»: ritsarlik romanlarini o‘qib, o‘zini ritsar deb bilgan dvoryanin va uning sodda yo‘ldoshi Sancho Pansa. Asar ham kulgili, ham fojiali: orzu va hayot o‘rtasidagi ziddiyat.
Misol
«Gamlet» tragediyasining asosiy konflikti nima?
Vaziyat: Gamletning otasi — Daniya qiroli — o‘ldirilgan, taxtni amakisi Klavdiy egallagan va Gamletning onasiga uylangan.
Arvoh Gamletga haqiqatni ochadi va o‘ch olishni talab qiladi.
Gamlet ikkilanadi: dalil izlaydi, adolat, hayot va o‘lim haqida o‘ylaydi.
Javob: konflikt — yovuzlikka qarshi kurash zarurati bilan qahramonning o‘z vijdoni, shubhalari o‘rtasidagi kurash; tashqi konflikt (Klavdiyga qarshi) ichki konflikt bilan qo‘shilib ketadi.
§3. XVIII–XIX asrlar: klassitsizmdan realizmgacha
Iogann Volfgang Gyote (Germaniya) — «Faust»: bilim va hayot ma’nosini izlagan olim Faust va Mefistofel bilan ahd; o‘zbek tiliga Erkin Vohidov tarjimasi.
Aleksandr Pushkin (Rossiya) — «Yevgeniy Onegin» (she’riy roman), «Kapitan qizi».
Lev Tolstoy — «Urush va tinchlik» (1812-yilgi urush davri), «Anna Karenina».
Fyodor Dostoyevskiy — «Jinoyat va jazo»: Raskolnikovning nazariyasi, jinoyati va vijdon azobi; Sonya Marmeladova uni tavbaga yetaklaydi.
Abay Qo‘nonboyev (Qozog‘iston) — shoir, mutafakkir, «Qora so‘zlar» (nasriy hikmatlar).
XIX asr adabiyotida asosiy yo‘nalish realizm bo‘ldi: yozuvchilar jamiyatni, uning illatlarini va oddiy insonning ichki dunyosini haqqoniy tasvirlashga intildi.
§4. XX asr jahon adabiyoti
Ernest Xeminguey (AQSh) — «Chol va dengiz»: keksa baliqchi Santyago va ulkan baliq bilan kurash; g‘oyasi: insonni halok qilish mumkin, lekin uni yengib bo‘lmaydi; Nobel mukofoti (1954).
Gabriel Garsia Markes (Kolumbiya) — «Yolg‘izlikning yuz yili»: Makondo shaharchasi va Buendia oilasining yetti avlodi; sehrli realizm; Nobel mukofoti (1982).
Chingiz Aytmatov (Qirg‘iziston) — «Jamila» (Jamila va Doniyorning muhabbati, hikoyachi — o‘smir Seyit), «Oq kema» (bola, Mo‘min chol, Shoxdor ona bug‘u afsonasi), «Asrni qaritgan kun» (Bo‘ronli Edigey; manqurt — xotirasidan mahrum qilingan, o‘z onasini tanimay o‘ldirgan qul obrazi), «Qiyomat».
Rabindranat Tagor (Hindiston) — lirik shoir, Osiyodan birinchi Nobel mukofoti sohibi (1913).
Nozim Hikmat (Turkiya) — erk va insonparvarlik kuychisi.
Antuan de Sent-Ekzyuperi (Fransiya) — «Kichkina shahzoda»: kattalar unutgan oddiy haqiqatlar — do‘stlik, mas’uliyat, mehr.
Paulo Koelo (Braziliya) — «Alkimyogar»: cho‘pon Santyagoning o‘z «Taqdir yo‘li»ni izlashi.
Konflikt — qahramon nimaga qarshi kurashadi (taqdir, jamiyat, o‘zi).
G‘oya va umuminsoniy ahamiyati — bugun biz uchun nimani anglatadi.
O‘zbek adabiyoti bilan aloqasi (masalan, Nizomiy — Navoiy «Xamsa»si, Gyote — Vohidov tarjimasi, Shekspir — Cho‘lpon tarjimasi).
Nega bu tartib muhim? Bir xil ismli qahramonlar (ikki Santyago) yoki bir xil syujetlar («Layli va Majnun» Nizomiy va Navoiyda) chalkashlik keltiradi; davr va mamlakatni aniqlash xatoning oldini oladi.
Misol
«Chol va dengiz» qissasining g‘oyasini aniqlang.
Qahramon — keksa Santyago, uzoq vaqt omadsiz qolgan baliqchi.
U ulkan baliqni tutadi, lekin qaytishda akulalar uni yeb qo‘yadi — tashqi jihatdan mag‘lubiyat.
Ammo chol oxirigacha taslim bo‘lmadi — ma’naviy g‘alaba.
Javob: inson irodasi va qadr-qimmati har qanday mag‘lubiyatdan ustun.
Misol
Quyidagilardan qaysi biri Uyg‘onish davriga tegishli: «Faust», «Don Kixot», «Bechoralar»?
«Faust» — Gyote, XVIII asr oxiri — XIX asr boshi, Germaniya.
«Bechoralar» — Gyugo, XIX asr, Fransiya, realizm davri.
«Don Kixot» — Servantes, XVII asr boshi, Ispaniya — Uyg‘onish davrining so‘nggi bosqichi.
Javob: «Don Kixot».
O‘zingizni tekshiring
«Ilohiy komediya» muallifi?
Ruboiylari bilan mashhur, ayni paytda matematik bo‘lgan shoir?
«Faust»ni o‘zbek tiliga kim tarjima qilgan?
Makondo shaharchasi qaysi asarda tasvirlangan?
Raskolnikov qaysi asar qahramoni?
«Jamila» qissasida Jamilaning sevgan yigiti kim?
Birinchi «Xamsa» muallifi kim?
Tagor Nobel mukofotini qaysi yili olgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Birinchi «Xamsa» muallifini Navoiy deb yozish (Nizomiy; Navoiyniki — turkiy tilda birinchi).
«Faust»ni Shekspir asari deb ko‘rsatish (Gyote).
«Gamlet» tarjimonini Vohidov deb yozish (Cho‘lpon).
«Chol va dengiz»dagi Santyago bilan «Alkimyogar»dagi Santyagoni adashtirish.
«Shohnoma»ni Nizomiyga nisbat berish (Firdavsiy).
«Asrni qaritgan kun» va «Oq kema» qahramonlarini aralashtirish (Edigey va manqurt — birinchisida, bola va Mo‘min chol — ikkinchisida).