Mumtoz (klassik) adabiyot — XI asrdan XIX asr oxirigacha turkiy tilda yaratilgan, asosan aruz vaznidagi she’riyat va an’anaviy nasr. U o‘z janrlari (g‘azal, ruboiy, tuyuq, doston), timsollar tizimi (sarv — qomat, gul — yuz, bulbul — oshiq) va badiiy san’atlariga ega yaxlit an’ana. Uning cho‘qqisi — Alisher Navoiy ijodi, eng yorqin davomchilaridan biri — Zahiriddin Muhammad Bobur. Mumtoz adabiyotni bilish nafaqat imtihon uchun, balki o‘zbek adabiy tilining ildizlarini tushunish uchun ham zarur. Imtihonda asarlar tarkibi (masalan, «Xamsa» dostonlari), yillar, qahramonlar va baytlarning mazmuni so‘raladi.
§1. Ildizlar: Navoiygacha bo‘lgan davr
Navoiy bo‘sh joyda paydo bo‘lmagan: undan oldin turkiy adabiyot bir necha asrlik yo‘lni bosib o‘tgan.
Yusuf Xos Hojib — «Qutadg‘u bilig» (Baxt keltiruvchi bilim, 1069–1070) — davlatni boshqarish va axloq haqidagi ta’limiy doston; qahramonlari ramziy: hukmdor — adolat, vazir — davlat (baxt), vazir o‘g‘li — aql, zohid — qanoat.
Mahmud Koshg‘ariy — «Devonu lug‘otit turk» — turkiy so‘zlar lug‘ati; unda xalq qo‘shiqlari, maqollar namunalari saqlangan.
Ahmad Yugnakiy — «Hibat ul-haqoyiq» (Haqiqatlar armug‘oni) — ilm, saxovat, til odobi haqida ta’limiy asar.
Rabg‘uziy — «Qisasi Rabg‘uziy» — payg‘ambarlar qissalari, nasr va nazm aralash.
XIV–XV asrlar: Lutfiy («Gul va Navro‘z» dostoni, g‘azallari; Navoiy uni «malik ul-kalom» deb ulug‘lagan), Sakkokiy, Atoiy, Durbek («Yusuf va Zulayho»).
Mumtoz adabiyotning bosh qonuni — an’ana va yangilik: shoir o‘zidan oldingilarning mavzu va timsollarini davom ettiradi, lekin ularga yangi ma’no beradi.
§2. Alisher Navoiy (1441–1501)
1441-yil 9-fevralda Hirotda tug‘ilgan, 1501-yil 3-yanvarda vafot etgan.
Sulton Husayn Boyqaroning maktabdoshi va do‘sti; muhrdor, vazir lavozimlarida ishlagan, keyin «Muqarrabi hazrati sultoniy» (sultonning eng yaqin kishisi) unvonini olgan.
Taxalluslari: Navoiy (turkiy she’rlarda), Foniy (forsiy she’rlarda).
«Layli va Majnun» — Qays (Majnun), Layli, Navfal, Ibn Salom.
«Sab’ai sayyor» (Yetti sayyora) — Bahrom va Dilorom; yetti qasr va yetti hikoya.
«Saddi Iskandariy» (Iskandar devori) — ideal hukmdor Iskandar va uning ustozi Arastu.
«Xazoyin ul-maoniy» (Ma’nolar xazinasi) — to‘rt devon, inson umrining to‘rt fasliga mos: «G‘aroyib us-sig‘ar» (bolalik g‘aroyiblari), «Navodir ush-shabob» (yigitlik nodirliklari), «Badoyi’ ul-vasat» (o‘rta yosh go‘zalliklari), «Favoyid ul-kibar» (keksalik foydalari).
Boshqa asarlar: «Lison ut-tayr» (Qush tili) — tasavvufiy doston; «Mahbub ul-qulub» (Ko‘ngillarning sevgani) — pand-nasihat, nasriy; «Majolis un-nafois» — shoirlar haqidagi tazkira; «Muhokamat ul-lug‘atayn» (Ikki til muhokamasi, 1499) — turkiy tilning forsiydan qolishmasligini isbotlaydi; «Mezon ul-avzon» — aruz haqida; «Devoni Foniy» — forsiy devon.
Misol
Odamiy ersang, demagil odami, / Onikim yo‘q xalq g‘amidin g‘ami. — baytni tahlil qiling.
Mazmuni: Agar odam bo‘lsang, xalq g‘amini yemaydigan kishini odam dema.
Shakli: ikki misra o‘zaro qofiyalanadi (odami — g‘ami) — masnaviy shaklidagi bayt.
San’at: odamiy — odami so‘zlarining takrori (tajnisga yaqin so‘z o‘yini) fikrni kuchaytiradi.
G‘oya: insoniylik mezoni — xalq dardiga befarq bo‘lmaslik; Navoiy insonparvarligining eng mashhur ifodasi.
«Farhod va Shirin»ni tahlil qilish
Farhod — ideal qahramon: ilm-hunar egasi (toshtarosh, me’mor), mehnatkash, sadoqatli oshiq, xalq uchun ariq qazib beradi.
Xusrav — tajovuzkor shoh; Shirinni kuch bilan olmoqchi bo‘ladi, mag‘lub bo‘lgach hiyla ishlatadi.
Yechim — Xusrav yuborgan kampir Farhodga Shirin o‘ldi degan yolg‘on xabar yetkazadi, Farhod halok bo‘ladi; keyin Shirin ham uning qabri yonida jon beradi.
G‘oya: haqiqiy ishq, mehnat va ilm — inson ulug‘ligi; zulm va hiylaning qoralanishi.
Tahlil savollari: Farhodning qaysi fazilatlari uni ideal qahramonga aylantiradi? Xusrav obrazi bilan qanday ziddiyat yaratilgan? Fojiaviy yakun nimani ifodalaydi?
§4. Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530)
1483-yil 14-fevralda Andijonda tug‘ilgan, Umarshayx Mirzoning o‘g‘li; 12 yoshida Farg‘ona taxtiga o‘tirgan.
Movarounnahrda qattiq kurashlardan so‘ng Kobulga, so‘ng Hindistonga yo‘l olgan; 1526-yil Panipat jangidan keyin Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos solgan. 1530-yilda Agrada vafot etgan.
Asarlari: «Boburnoma» — tarixiy-memuar asar (tarjimai hol, tarix, geografiya, tabiat, shaxslar tavsifi), ko‘plab tillarga tarjima qilingan; lirik devoni (g‘azal, ruboiy, tuyuq); «Mubayyin» — fiqhga oid she’riy asar; «Aruz risolasi»; «Xatti Boburiy» — o‘zi yaratgan yozuv.
Lirikasining asosiy motivi — vatan sog‘inchi, g‘urbat iztiroblari.
Misol
Tole’ yo‘qi jonimg‘a balolig‘ bo‘ldi, / Har ishniki ayladim, xatolig‘ bo‘ldi. / O‘z yerni qo‘yib Hind sori yuzlandim, / Yo Rab, netayin, ne yuz qarolig‘ bo‘ldi. — shaklini va g‘oyasini aniqlang.
Lirik qahramon — Boburning o‘zi: omadsizlik, vatandan ayrilib Hindistonga yuzlanish iztirobi.
G‘oya: vatan sog‘inchi va taqdir alami.
§5. XVII–XIX asrlar mumtoz adabiyoti
Boborahim Mashrab — ishq va erk kuychisi, tasavvufiy-isyonkor g‘azallar; Namanganlik.
Turdi Farog‘iy — ijtimoiy tanqid, xalq birligiga da’vat; So‘fi Olloyor — «Sabot ul-ojizin»; Huvaydo.
Qo‘qon adabiy muhiti: Nodira (1792–1842) — Komila taxallusi bilan ham yozgan shoira; Uvaysiy; Amiriy (Umarxon).
Xorazm: Munis — tarixchi, «Firdavs ul-iqbol»; Ogahiy (1809–1874) — shoir, tarixchi, ko‘plab asarlarni tarjima qilgan.
XIX asr oxiri: Muqimiy (1850–1903) — hajviyalari («Tanobchilar», «Maskovchi boy»), «Sayohatnoma»; Furqat (1859–1909) — ma’rifatparvar («Ilm xosiyati», «Gimnaziya»); Zavqiy — hajvchi.
XIX asr oxiridagi shoirlar ijodida yangi mavzular — ilm-fan, yangi turmush, ijtimoiy adolatsizlik — paydo bo‘ladi. Shu sababli Muqimiy va Furqat mumtoz adabiyot bilan jadid adabiyoti o‘rtasidagi ko‘prik hisoblanadi: shakl — mumtoz (aruz, g‘azal, muxammas), mazmun esa yangi davrga yaqin.
§6. Mumtoz she’riyat janrlari va shakllari
G‘azal — odatda 5–15 baytli lirik she’r; birinchi bayt — matla’, oxirgisi (taxallus keladigan) — maqta’; qofiya tizimi a-a, b-a, v-a....
Ruboiy — to‘rt misrali falsafiy-lirik she’r, qofiyasi a-a-b-a (yoki a-a-a-a), maxsus ruboiy vaznlarida yoziladi.
Tuyuq — to‘rt misrali, qofiyasi tajnisli (shakldosh so‘zlar), faqat turkiy adabiyotga xos.
Masnaviy — har bayti o‘zaro qofiyalanadigan (a-a, b-b, v-v) shakl; dostonlar shu shaklda yoziladi.
Muxammas — har bandi besh misradan iborat; ko‘pincha boshqa shoir g‘azaliga taxmis (g‘azal baytiga uch misra qo‘shish) sifatida yoziladi.
Qit’a, fard, musaddas, tarje’band — boshqa shakllar.
G‘azal: matla’ (birinchi bayt) → maqta’ (taxallusli oxirgi bayt). Tuyuq = ruboiy shakli + tajnisli qofiya.
Misol
To‘rt misrali she’rda qofiyadosh so‘zlar «yoz» (fasl), «yoz» (yozmoq), «yoz» (yoymoq) bo‘lsa, bu qaysi janr?
Misralar soni to‘rtta — ruboiy yoki tuyuq bo‘lishi mumkin.
Qofiyadosh so‘zlar shakli bir xil, ma’nosi har xil — bu tajnis.
Tajnisli qofiya — tuyuqning asosiy belgisi.
Javob: tuyuq.
O‘zingizni tekshiring
«Xamsa»ning ikkinchi dostoni qaysi?
«Xazoyin ul-maoniy»dagi keksalik davri devoni?
Turkiy tilning imkoniyatlarini isbotlovchi Navoiy asari?
«Boburnoma» qanday janrga mansub?
Navoiy forsiy she’rlarini qaysi taxallus bilan yozgan?
«Tanobchilar» hajviyasining muallifi?
«Qutadg‘u bilig» muallifi kim?
G‘azalning taxallus keladigan oxirgi bayti nima deb ataladi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
«Xamsa» dostonlari sonini yoki tartibini adashtirish (5 ta: «Hayrat ul-abror»dan «Saddi Iskandariy»gacha).
«Muhokamat ul-lug‘atayn»ni Boburga nisbat berish (Navoiy asari).
Birinchi «Xamsa» muallifini Navoiy deb yozish (Nizomiy; Navoiyniki — turkiy tilda birinchi).