O‘zbekiston hududida davlatchilik tarixi 2700 yildan ortiq. Mil. av. I ming yillik boshlarida bu yerda ilk davlat birlashmalari — Katta Xorazm va Qadimgi Baqtriya paydo bo‘ldi, shaharlar qurildi, "Avesto" kabi buyuk ma’naviy yodgorlik yaratildi. Ayni davrda ota-bobolarimizning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi — To‘maris va Shiroq jasorati — tarixga kirdi. Mavzu keyingi barcha davrlarni tushunish uchun asos bo‘ladi: davlat qanday paydo bo‘ladi, nega aynan sug‘orma dehqonchilik hududlarida? Imtihonda ilk davlatlarning nomi va hududi, "Avesto" va zardushtiylik, qadimgi shaharlar, mustaqillik uchun kurash qahramonlari bilan bog‘liq savollar ko‘p uchraydi.
§1. Ilk davlatlarning paydo bo‘lish sabablari
Davlat bir kunda paydo bo‘lmaydi — u jamiyat rivojining uzoq jarayoni natijasi.
Sug‘orma dehqonchilikning rivoji: katta kanallarni qazish, ularni tozalash va suvni taqsimlash ko‘plab jamoalarning birgalikdagi mehnatini va yagona boshqaruvni talab qilgan.
Hunarmandchilik va savdo: kulolchilik, metallga ishlov berish, to‘quvchilik alohida kasbga aylandi; ayirboshlash rivojlandi.
Mulkiy tengsizlik: ortiqcha mahsulot paydo bo‘lgach, oqsoqollar, harbiy boshliqlar va kohinlar boyidi.
Qabila zodagonlarining kuchayishi: ular hokimiyatni meros qilib o‘tkaza boshladi.
Tashqi xavfdan himoyalanish: ko‘chmanchilar hujumi va qo‘shnilar bilan urushlar mudofaa qal’alari va doimiy qo‘shinni zarur qildi.
Sug‘orish → ortiqcha mahsulot → tengsizlik → zodagonlar → davlat
§2. Katta Xorazm va Qadimgi Baqtriya
Mil. av. I ming yillik boshlari — Katta Xorazm va Qadimgi Baqtriya podsholiklari
Baqtriya — Amudaryoning yuqori oqimi (hozirgi Surxondaryo, Janubiy Tojikiston, Shimoliy Afg‘oniston); yunon mualliflari uni "ming shaharlar mamlakati" deb atagan. Baqtriya qo‘shni viloyatlar — Sug‘d va Marg‘iyonani ham o‘z ta’siriga olgan bo‘lishi mumkin.
Katta Xorazm — Amudaryoning quyi oqimi va unga tutash hududlar; ba’zi olimlar fikricha, uning tarkibiga Marg‘iyona, Parfiya va Sug‘dning bir qismi ham kirgan.
Boshqa tarixiy-madaniy viloyatlar: Sug‘diyona (Zarafshon va Qashqadaryo vohalari), Marg‘iyona (Murg‘ob vohasi), Parfiya (Kopetdog‘ etaklari), Farg‘ona, Choch.
Bu davlatlar haqida "Avesto", keyinroq yunon tarixchilari (Gerodot, Ktesiy) ma’lumot beradi; arxeologik qazishmalar ularning shaharlarini ochib bergan.
Mil. av. VI asrda bu hududlar Ahamoniylar davlati tomonidan bosib olindi va satrapliklarga aylantirildi.
§3. Aholi, xo‘jalik va shaharlar
O‘troq dehqonlar: baqtriyaliklar, sug‘diylar, xorazmiylar, farg‘onaliklar — bug‘doy, arpa, tariq, uzum yetishtirgan; kanallar qazilgan, bog‘lar barpo etilgan.
Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi chorvadorlar: saklar (Sirdaryo bo‘yi va dashtlar) va massagetlar (Amudaryo quyi oqimi va Kaspiybo‘yi). Ular otliq jangchilar sifatida mashhur bo‘lgan.
O‘troq va ko‘chmanchi aholi o‘rtasida doimiy ayirboshlash bo‘lgan: dehqonlar don va hunarmandchilik buyumlari, chorvadorlar esa chorva, jun, teri bergan.
Shaharlar atrofi devor bilan o‘ralib, hukmdor qarorgohi alohida mustahkamlangan — bu siyosiy hokimiyat va mulkiy tabaqalanishdan dalolat beradi.
§4. "Avesto" va zardushtiylik
Zardushtiylik — Zardusht (Zaratushtra) ta’limoti, O‘rta Osiyo va Eron xalqlarining qadimgi dini.
Olam — ezgulik xudosi Axura Mazda va yovuzlik ruhi Axriman (Anxra Manyu) o‘rtasidagi kurash maydoni.
Inson ezgulik tomonida bo‘lishi kerak: "ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal".
Olov, suv, yer muqaddas sanalgan; ularni bulg‘ash gunoh hisoblangan. Shuning uchun o‘liklar yerga ko‘milmay, dahmalarda qoldirilgan, tozalangan suyaklar sopol qutilar — ostodonlarga solingan.
Olov ibodatxonalarida muqaddas olov doimiy yonib turgan.
"Avesto" — zardushtiylarning muqaddas kitobi va eng qadimgi yozma manbalardan biri; uzoq vaqt og‘zaki saqlanib, keyinroq yozib olingan, bizgacha qisman yetib kelgan.
"Avesto" qadimgi jamiyat tuzilishi (oila — urug‘ — qabila — viloyat), dehqonchilik, chorvachilik, sug‘orish, urf-odatlar haqida ma’lumot beradi; unda dehqonchilik va chorvachilik ezgu ish sifatida ulug‘lanadi.
"Avesto" — O‘rta Osiyo va Eron xalqlarining eng qadimgi yozma yodgorligi; asosiy g‘oya — ezgulik va yovuzlik kurashi
§5. Mustaqillik uchun kurash
Mil. av. 530 yil — massagetlar malikasi To‘maris Eron shohi Kir II qo‘shinini tor-mor etdi; Kir halok bo‘ldi
Gerodot hikoya qiladi: Kir hiyla ishlatib, massagetlarning bir qismini mast qilib qirdi va To‘marisning o‘g‘li Spargapisni asir oldi; Spargapis asirlikda o‘z joniga qasd qildi. Hal qiluvchi jangda Eron qo‘shini yengildi, Kir halok bo‘ldi.
Shiroq — sak cho‘poni. Rivoyatga ko‘ra, u Doro I qo‘shinini cho‘lga boshlab borib adashtirgan, qo‘shin suvsizlikdan qirilgan; Shiroq o‘zi qahramonlarcha halok bo‘lgan (manba — yunon muallifi Poliyen).
Bu voqealar ota-bobolarimizning ozodlik uchun kurashining ilk namunalari sifatida o‘rganiladi; ular xalq xotirasida vatanparvarlik timsoliga aylangan.
Sabab-oqibat: Ahamoniylar sharqqa kengayishga intilgan → O‘rta Osiyo xalqlari, ayniqsa ko‘chmanchi saklar va massagetlar qattiq qarshilik ko‘rsatgan → bosqinchilar katta yo‘qotishlarga uchragan.
§6. Qadimgi davlatchilikning ahamiyati
O‘zbekiston hududida davlatchilikning ilk shakllari sug‘orma dehqonchilik vohalarida yuzaga keldi — bu keyingi davlatlar uchun ham asosiy iqtisodiy poydevor bo‘lib qoldi.
Shahar madaniyati, yozuv an’analari (oromiy yozuvi asosidagi mahalliy yozuvlar keyinroq paydo bo‘ladi), diniy-falsafiy tizim (zardushtiylik) shakllandi.
O‘troq va ko‘chmanchi dunyoning uyg‘unligi O‘rta Osiyo tarixining doimiy xususiyatiga aylandi.
Xiva (2500 yilligi — 1997), Termiz (2500 yilligi — 2002), Samarqand (2750 yilligi — 2007) kabi shaharlarning yubileylari nishonlanishi bu qadimiy tarixga bo‘lgan e’tiborni ko‘rsatadi.
Misol
"Mos keltiring: 1) To‘maris; 2) Shiroq. a) Doro I; b) Kir II."
To‘maris — massagetlar malikasi, mil. av. 530 yilda Kir II ga qarshi jang qilgan: 1–b.
Shiroq — sak cho‘poni, Doro I qo‘shinini cho‘lda halok qilgan: 2–a.
Manbalar: To‘maris haqida — Gerodot, Shiroq haqida — Poliyen.
Javob: 1–b, 2–a.
Misol
Manba tahlili: "Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal bilan Axura Mazdaga xizmat qilaman; yerni ekaman, suvni bulg‘amayman, olovni muqaddas tutaman" (qadimgi diniy matn mazmunidan). Bu qaysi manba va qaysi dinga oid?