Mil. av. VI–II asrlar O‘rta Osiyo tarixida ikki katta bosqichni o‘z ichiga oladi: avval hudud Ahamoniylar (Eron) imperiyasi tarkibiga kiradi, so‘ng Aleksandr Makedonskiy yurishi va ellinizm davri boshlanadi. Bu mavzu O‘rta Osiyo xalqlarining tashqi bosqinchilarga qarshi kurashi (To‘maris, Shiroq, Spitamen), ilk yozma manbalar (Behistun yozuvi, Gerodot, Arrian) va madaniyatlar qorishuvini tushunish uchun muhim. Imtihonda sanalar ketma-ketligi, qahramon — voqea moslashtirish, manba parchasini tahlil qilish savollari ko‘p uchraydi.
§1. Ahamoniylar davlatining tashkil topishi va O‘rta Osiyo
Mil. av. VI asr o‘rtasida Eron qabilalarini Kir II birlashtirdi. U Midiya, Lidiya va Bobilni bo‘ysundirib, o‘sha davrdagi eng katta imperiyani yaratdi. Sharqqa yurishlar natijasida Baqtriya, Sug‘d, Xorazm va Parfiya ham Ahamoniylar tarkibiga kirdi.
Mil. av. 550 yil — Kir II Ahamoniylar davlatiga asos soldi
Mil. av. 530 yil — Kir II massagetlarga qarshi yurishda halok bo‘ldi
To‘maris — massagetlar malikasi. Gerodotning yozishicha, Kir hiyla bilan malikaning o‘g‘li Sparganisni asir oldi; keyingi hal qiluvchi jangda fors qo‘shini tor-mor etildi, Kirning o‘zi halok bo‘ldi.
Shiroq — sak cho‘poni. Rivoyatga ko‘ra (yunon muallifi Polien yozib qoldirgan), u Doro I qo‘shinini atayin suvsiz cho‘lga boshlab borib, o‘z xalqini qutqargan va o‘zi qurbon bo‘lgan.
Bu ikki voqea O‘rta Osiyo xalqlarining vatanparvarlik an’anasining ilk namunalari sifatida o‘rganiladi.
§2. Doro I islohotlari va satrapliklar
Doro I (mil. av. 522–486) taxtga kelgach, imperiyani mustahkamlash uchun keng islohotlar o‘tkazdi.
Davlat satrapliklarga (viloyatlarga) bo‘lindi. Satrap — viloyat hokimi; u soliq yig‘gan, sud ishlarini yuritgan, tartib saqlagan. Qo‘shin boshlig‘i alohida tayinlanib, satrapni nazorat qilgan.
Har bir viloyat qat’iy belgilangan miqdorda kumush shaklida soliq to‘lagan. Gerodot ma’lumotiga ko‘ra, Parfiya, Xorazm, Sug‘d va Ariya birgalikda bir satraplikni tashkil qilgan, Baqtriya esa alohida satraplik bo‘lgan.
Oltin tanga — darik zarb qilingan; yagona o‘lchov tizimi joriy etildi.
Sardisdan Suzagacha "Shoh yo‘li" qurildi, chopar (pochta) xizmati yo‘lga qo‘yildi.
Ish yuritishda oromiy yozuvi keng qo‘llandi; keyinchalik undan sug‘d va xorazm yozuvlari kelib chiqqan.
Behistun yozuvi — Doro I ning qoyaga o‘yilgan uch tilli bitigi; unda Baqtriya, Sug‘d, Xorazm, Parfiya va saklar tilga olinadi
O‘rta Osiyo aholisi Ahamoniylar qo‘shinida xizmat qilgan: saklar va baqtriyaliklar yunon-fors urushlarida (masalan, Marafon jangida, mil. av. 490) qatnashgan. Persepol saroyi bo‘rtma tasvirlarida sug‘dlar, baqtriyaliklar va saklar soliq-sovg‘a olib kelayotgan elchilar sifatida aks ettirilgan.
§3. Aleksandr Makedonskiyning Sharqqa yurishi
Makedoniya shohi Aleksandr (mil. av. 336–323) mil. av. 334 yilda Osiyoga o‘tdi. Hal qiluvchi jang Mesopotamiyada bo‘ldi.
Mil. av. 331 yil — Gavgamela jangi: Doro III yengildi, Ahamoniylar davlati quladi
Doro III sharqqa qochdi, lekin mil. av. 330 yilda o‘z yaqinlari, jumladan Baqtriya satrapi Bess tomonidan o‘ldirildi.
Bess o‘zini shoh deb e’lon qildi va Aleksandrga qarshi kurashni davom ettirmoqchi bo‘ldi. Ammo uning ittifoqchilari, jumladan Spitamen, Bessni Aleksandrga topshirdilar.
Mil. av. 329–327 yillar — Aleksandr O‘rta Osiyoda
Aleksandr Maroqandani (Samarqand) egalladi, Sirdaryo bo‘yida Aleksandriya Esxata ("Chekka Aleksandriya", hozirgi Xo‘jand) shahriga asos soldi.
Aleksandr qishloq va shaharlarda qattiq jazo choralarini qo‘lladi, bu esa aholining keng qarshiligiga sabab bo‘ldi.
§4. Spitamen qo‘zg‘oloni
Spitamen — sug‘dlik zodagon, Aleksandrga qarshi xalq kurashining rahbari.
Mil. av. 329–328 yillar — Spitamen boshchiligidagi qo‘zg‘olon
Qo‘zg‘olonchilar Maroqanda qal’asini qamal qildi. Yordamga yuborilgan yunon-makedon otryadi Politimet (Zarafshon) daryosi bo‘yida tor-mor etildi — bu Aleksandrning O‘rta Osiyodagi eng og‘ir mag‘lubiyatlaridan biri edi.
Spitamen ko‘chmanchi saklar va massagetlar bilan ittifoq tuzib, partizan urushi olib bordi: tez hujum qilib, cho‘lga chekinardi.
Aleksandr qo‘shinni mayda guruhlarga bo‘lib, mamlakatni qal’alar tarmog‘i bilan qamrab oldi, aholiga qattiq jazo choralarini ko‘rdi.
Mil. av. 328 yil oxirida Spitamen o‘z ittifoqchilari — ko‘chmanchi zodagonlar tomonidan o‘ldirildi, boshi Aleksandrga yuborildi.
Aleksandr mahalliy zodagonlarni o‘z tomoniga og‘dirish uchun sug‘d zodagoni Oksiartning qizi Roksanaga uylandi (mil. av. 327). Shundan so‘ng u Hindistonga yurish qildi. Sabab-oqibat: O‘rta Osiyo xalqlarining qattiq qarshiligi Aleksandrni zo‘rlikdan murosaga — mahalliy zodagonlar bilan ittifoq siyosatiga o‘tishga majbur qildi.
§5. Salavkiylar va Yunon-Baqtriya podsholigi
Aleksandr mil. av. 323 yilda Bobilda vafot etdi; uning sarkardalari (diadoxlar) imperiyani bo‘lib oldi.
Mil. av. 312 yil — Salavkiylar davlati tuzildi; O‘rta Osiyo uning tarkibiga kirdi
Mil. av. III asr o‘rtasida Baqtriya satrapi Diodot Salavkiylardan ajralib, mustaqil Yunon-Baqtriya podsholigini tuzdi. Taxminan shu davrda Parfiya ham ajralib chiqdi.
Yunon-Baqtriya podsholari (Yevtidem, Demetriy va boshqalar) Hindistonning shimoliy qismigacha yerlarni egallagan.
Mil. av. II asr ikkinchi yarmida podsholik ko‘chmanchilar (yuechjilar, toxarlar) zarbasi ostida quladi; keyinroq shu hududda Kushon davlati yuzaga keldi.
§6. Ellinizm madaniyati
Ellinizm — yunon va mahalliy sharq madaniyatlarining qorishuvi.
Tangalarda yunoncha yozuv va podsho portreti; yunon xudolari mahalliy xudolar qiyofasini olgan.
Shaharlarda teatr, gimnaziy, ustunli binolar qurilgan (Afg‘onistondagi Oyxonim shahri xarobalari yaxshi o‘rganilgan); Termiz yaqinidagi qadimgi yodgorliklarda ham ellinistik ta’sir kuzatiladi.
Haykaltaroshlikda yunon uslubi mahalliy an’ana bilan uyg‘unlashib, keyinchalik Kushon davri san’atiga ta’sir qildi.
Yunon tili ma’muriyat va savdoda ishlatilgan, ammo aholi o‘z tillari, dinlari (zardushtiylik) va urf-odatlarini saqlab qolgan.
Misol
"Voqealarni xronologik tartibda joylang: A) Spitamen qo‘zg‘oloni; B) Ahamoniylar davlati tuzilishi; C) Gavgamela jangi; D) Salavkiylar davlati tuzilishi."
Ahamoniylar davlati — mil. av. 550 yil.
Gavgamela jangi — mil. av. 331 yil.
Spitamen qo‘zg‘oloni — mil. av. 329–328 yillar.
Salavkiylar — mil. av. 312 yil. Miloddan avvalgi sanalarda katta son oldinroq keladi.
Javob: B → C → A → D.
Misol
Manba tahlili: "Sug‘diyonaliklar qal’ani qamal qildilar... yordamga kelgan makedonlar daryo bo‘yida qurshovga tushib, deyarli hammasi qirildi" (yunon tarixchisi Arrian asaridan). Qaysi voqea haqida gap ketmoqda?
Sug‘d, qal’a qamali va makedonlar — demak, voqea Aleksandr O‘rta Osiyoda bo‘lgan mil. av. 329–327 yillarga to‘g‘ri keladi.
Qamal qilingan qal’a — Maroqanda; makedonlar qirilgan daryo — Politimet (Zarafshon).
Qo‘zg‘olon rahbari — Spitamen.
Javob: Spitamen qo‘zg‘oloni, Politimet bo‘yidagi jang (mil. av. 329).
Misol
Sabab-oqibat: "Nima uchun Aleksandr Roksanaga uylandi?"
Sabab: Spitamen boshchiligidagi qo‘zg‘olon va aholining qattiq qarshiligi faqat kuch bilan bostirib bo‘lmasligini ko‘rsatdi.
Aleksandr mahalliy zodagonlarni o‘z tomoniga og‘dirishi kerak edi.
Sug‘d zodagoni Oksiartning qiziga uylanish — ana shu ittifoq belgisi.
Javob: mahalliy zodagonlar bilan ittifoq tuzib, hududda hokimiyatni mustahkamlash uchun.
O‘zingizni tekshiring
Ahamoniylar davlatiga kim asos solgan?
Satrapliklar tizimini kim joriy etgan?
Kir II qaysi xalqqa qarshi jangda halok bo‘lgan?
Gavgamela jangi qaysi yili bo‘lgan?
Spitamen qo‘zg‘oloni kimga qarshi bo‘lgan?
Politimet daryosi hozir qanday ataladi?
Yunon-Baqtriya podsholigiga kim asos solgan?
Aleksandriya Esxata o‘rnida hozir qaysi shahar joylashgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Spitamenni Ahamoniylarga qarshi kurashgan deb aytish (u Aleksandrga qarshi kurashgan).
Satrapliklarni Aleksandr joriy etgan deb hisoblash (ularni Doro I joriy etgan).
Salavkiylar va Yunon-Baqtriya tartibini almashtirish: avval Salavkiylar (mil. av. 312), keyin Yunon-Baqtriya (mil. av. III asr o‘rtasi).
To‘maris va Shiroqni chalkashtirish: To‘maris Kir II ga, Shiroq Doro I ga qarshi kurashgan.
Miloddan avvalgi sanalarni oddiy o‘sib boruvchi sonlar kabi tartiblash.