Ibtidoiy jamoa davri insoniyat tarixining eng uzun bosqichi: u odamning paydo bo‘lishidan boshlab ilk davlatlar vujudga kelgunga qadar davom etgan. Bu davrda yozuv bo‘lmagani uchun tarixchilar asosan arxeologik manbalarga — mehnat qurollari, makonlar, qabrlar, qoyatosh suratlariga tayanadi. O‘zbekiston hududi bu jihatdan juda boy: bu yerda paleolitdan temir davrigacha bo‘lgan barcha bosqichlarning yodgorliklari topilgan. Mavzu keyingi barcha davrlarning asosini tushunish uchun kerak: dehqonchilik, hunarmandchilik, mulkiy tengsizlik va davlatning kelib chiqishi aynan shu yerdan boshlanadi. Imtihonda arxeologik yodgorliklarni davr va hudud bilan moslashtirish, mehnat qurollari va xo‘jalik turlarining rivojlanish tartibi so‘raladi.
§1. Davrlashtirish: ibtidoiy tarix qanday bo‘linadi
Olimlar ibtidoiy davrni odamlar qaysi materialdan qurol yasaganiga qarab bo‘ladi:
Eneolit — mis-tosh davri (tosh qurollar bilan birga misdan buyumlar).
Bronza davri — mis va qalay qotishmasidan qurollar.
Temir davri — temir qurollarning tarqalishi; O‘rta Osiyoda mil. av. I ming yillik boshidan.
Paleolit → mezolit → neolit → eneolit → bronza → temir
Bu tartibni bilish xronologik savollarning kalitidir: har bir yangi bosqich oldingisidan keyin keladi va yangi xo‘jalik imkoniyatlarini ochadi.
§2. Paleolit — qadimgi tosh davri
Paleolit — eng uzoq davr. Odamlar kichik guruhlarda yashab, ovchilik va termachilik (yovvoyi o‘simliklar, mevalar yig‘ish) bilan kun kechirgan. Tosh qurollarni urib-ko‘chirib yasagan (qo‘l cho‘qmori, qirg‘ich, uchli qurollar), olovdan foydalanishni o‘rgangan. Olov issiqlik, himoya va ovqat pishirish imkonini berdi.
Selung‘ur g‘ori (Farg‘ona vodiysi) — taxminan 1 mln yil avvalgi makon, O‘rta Osiyodagi eng qadimgilaridan; topilgan odam qoldiqlari "Fergantrop" deb atalgan.
Teshiktosh (Surxondaryo, Boysun tog‘lari) — 1938 yilda A. P. Okladnikov neandertal bola skeletini topgan; qabr atrofida tog‘ echkisi shoxlari qo‘yilgan — bu dafn marosimi va diniy tasavvurlar paydo bo‘lganining belgisi.
Obirahmat (Toshkent viloyati), Ko‘lbuloq (Ohangaron vodiysi) — o‘rta va so‘nggi paleolit makonlari; Ko‘lbuloqda bir necha madaniy qatlam bor.
So‘nggi paleolitda zamonaviy qiyofadagi odam shakllandi, urug‘chilik jamoasi paydo bo‘ldi: qarindoshlar birga yashab, birga mehnat qilgan va ovni teng bo‘lishgan. Samarqanddagi so‘nggi paleolit makoni shu davrga oid.
§3. Mezolit va neolit
Mezolit (o‘rta tosh davri, taxminan mil. av. XII–VI ming yilliklar):
O‘q-yoy ixtiro qilindi — ov uzoqdan va xavfsizroq bo‘ldi; it xonakilashtirildi.
Mayda, ehtiyotkorlik bilan ishlangan tosh qurollar — mikrolitlar — yog‘och dastaga qadab ishlatilgan.
Zarautsoy (Surxondaryo) qoyatosh suratlarida ov manzaralari (yovvoyi buqa ovi, kamonli ovchilar) tasvirlangan. Machay g‘ori ham mezolit makoni sifatida tanilgan.
Neolit (yangi tosh davri):
Silliqlangan va parmalangan tosh qurollar, kulolchilik (sopol idishlar), yigiruv va to‘quvchilik.
Dehqonchilik va chorvachilikning boshlanishi — o‘zlashtiruvchi xo‘jalikdan ishlab chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tish. Buni olimlar "neolit inqilobi" deb ataydi: odam endi tabiatdan tayyorini olish bilan cheklanmay, oziq-ovqatni o‘zi ishlab chiqara boshladi.
Xorazmdagi Kaltaminor madaniyati — O‘rta Osiyo neolitining yorqin namunasi (ovchi-baliqchilar, Jonbos qal’a makoni, katta jamoa uylari)
Sabab-oqibat: ishlab chiqaruvchi xo‘jalik oziq-ovqat zaxirasini yaratdi → aholi soni ko‘paydi → o‘troq qishloqlar paydo bo‘ldi.
§4. Metall davri: eneolit, bronza va temir
Eneolit (mis-tosh davri): misdan dastlabki buyumlar (bigiz, pichoq, bezaklar). Sarazm (Zarafshon vodiysi) — dehqonlar manzilgohi, uzoq hududlar bilan aloqalari bo‘lgan.
Bronza davri (mil. av. III–II ming yilliklar): Sapallitepa va Jarqo‘ton (Surxondaryo) — ilk shahar tipidagi manzilgohlar; mudofaa devorlari, sug‘orma dehqonchilik, kulolchilik charxi, metallga ishlov berish, ibodatxonalar. Sapallitepani arxeolog A. Asqarov o‘rgangan.
Dashtlarda chorvador qabilalar yashagan: Tozabog‘yob madaniyati (Xorazm), Zamonbobo (Buxoro vohasi).
Temir davri (mil. av. I ming yillik boshidan): temir qurollar (omoch tishi, o‘roq, qilich) dehqonchilik unumini va harbiy qudratni oshirdi; yirik sug‘orish kanallari qazildi; Kuchuktepa, Qiziltepa kabi qal’alar qurildi.
Bronza davri — Sapallitepa, Jarqo‘ton; neolit — Kaltaminor; paleolit — Teshiktosh, Selung‘ur, Obirahmat
§5. Jamiyat: ona urug‘idan ota urug‘iga
Ona urug‘i (matriarxat): termachilik va ilk dehqonchilikda ayolning roli katta bo‘lgan, qarindoshlik ona tomonidan hisoblangan.
Ota urug‘i (patriarxat): chorvachilik, metallurgiya, omoch bilan yer haydash kabi og‘ir mehnat erkaklar zimmasiga o‘tgach, erkakning mavqei oshdi; qarindoshlik ota tomonidan hisoblana boshladi.
Ijtimoiy mehnat taqsimoti: avval chorvachilik dehqonchilikdan ajraldi, keyin hunarmandchilik alohida mashg‘ulotga aylandi; ayirboshlash (savdo) rivojlandi.
Ortiqcha mahsulot paydo bo‘lgach, mulkiy tengsizlik kuchaydi: oqsoqollar va harbiy boshliqlar boyidi, qabila zodagonlari ajralib chiqdi.
Qabilalar ittifoqlari tuzildi, mudofaa uchun qal’alar qurildi — bu ilk davlatlar sari qadam edi.
Ortiqcha mahsulot → mulkiy tengsizlik → zodagonlar → ilk davlat
§6. E’tiqodlar va san’at
Totemizm — urug‘ o‘zini biror hayvon yoki o‘simlikdan kelib chiqqan deb hisoblash.
Animizm — tabiat narsalari va hodisalarida ruh bor deb ishonish.
Sehrgarlik (magiya) — maxsus harakatlar orqali ovga, hosilga ta’sir qilish mumkin degan ishonch.
Ajdodlar ruhiga sig‘inish — dafn marosimlari, qabrga buyumlar qo‘yish (Teshiktosh).
San’at: qoyatosh suratlari (Zarautsoy), sopol idishlardagi naqshlar, ayol haykalchalari (unumdorlik ramzi).
Bu e’tiqodlarning izlari keyinchalik zardushtiylikda va xalq urf-odatlarida saqlanib qolgan.
Misol
"Quyidagilarni xronologik tartibda joylashtiring: o‘q-yoy ixtirosi; olovdan foydalanish; kulolchilik; temir qurollar."
Olovdan foydalanish — paleolit.
O‘q-yoy — mezolit.
Kulolchilik — neolit.
Temir qurollar — temir davri.
Javob: olov → o‘q-yoy → kulolchilik → temir.
Misol
Manba tahlili: "G‘or ichidagi qatlamdan 8–9 yoshli bolaning skeleti topildi; uning atrofiga juft-juft qilib tog‘ echkisi shoxlari qadab qo‘yilgan edi." Bu qaysi yodgorlik va topilma nimani isbotlaydi?
G‘orda topilgan bola skeleti va tog‘ echkisi shoxlari — Teshiktosh topilmasining mashhur tavsifi.
Yodgorlik Surxondaryodagi Boysun tog‘larida, 1938 yilda topilgan; bola — neandertal.
Shoxlarning atayin qo‘yilgani dafn marosimi borligini ko‘rsatadi.
Javob: Teshiktosh; o‘rta paleolitdayoq diniy tasavvurlar va dafn marosimi paydo bo‘lgan.
Misol
Sabab-oqibat: "Nega bronza davrida Sapallitepa kabi ilk shahar tipidagi manzilgohlar paydo bo‘ldi?"
Sug‘orma dehqonchilik barqaror hosil va ortiqcha mahsulot berdi.
Ortiqcha mahsulot hunarmandlarni boqish va ayirboshlash imkonini yaratdi.
Boylikni himoya qilish uchun mudofaa devorlari, jamoa uchun ibodatxonalar kerak bo‘ldi.
Javob: sug‘orma dehqonchilik va hunarmandchilik rivoji natijasida aholi va boylik bir joyda to‘plandi.
O‘zingizni tekshiring
Teshiktosh g‘ori qaysi viloyatda joylashgan?
Teshiktoshda kimning skeleti topilgan?
Kaltaminor madaniyati qaysi davrga oid?
O‘q-yoy qaysi davrda paydo bo‘lgan?
Sapallitepa qaysi davr yodgorligi?
O‘zlashtiruvchi xo‘jalikdan ishlab chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tish qanday ataladi?
Urug‘ o‘zini biror hayvondan kelib chiqqan deb hisoblash qanday e’tiqod?
"Fergantrop" qoldiqlari qaysi g‘orda topilgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Teshiktoshni Farg‘onada deb ko‘rsatish (Farg‘onada — Selung‘ur, Teshiktosh — Surxondaryoda).
Kaltaminorni bronza davriga kiritish (u neolit).
Matriarxat va patriarxat tartibini almashtirish: avval ona urug‘i, keyin ota urug‘i.
Totemizm va animizmni adashtirish: totemizm — hayvon ajdod, animizm — narsalarda ruh.
Eneolitni bronza davridan keyin qo‘yish (eneolit oldin keladi).
Neolit inqilobini yangi qurollar ixtirosi deb tushunish: uning asl mazmuni — xo‘jalik turining o‘zgarishi, ya’ni odamlarning oziq-ovqatni o‘zlari ishlab chiqarishga o‘tishi.