O‘rta asrlar — G‘arbiy Rim imperiyasi qulagan 476 yildan XV asr oxirigacha bo‘lgan ming yillik davr. Bu davrda feodal munosabatlar shakllandi, jahon dinlari (xristianlik va islom) keng tarqaldi, Yevropada shaharlar, universitetlar va parlamentlar vujudga keldi. Imtihonda sanalarni tartiblash, "sabab–oqibat" va davlat bilan hukmdorni moslashtirish savollari ko‘p.
§1. Feodalizm va ilk o‘rta asrlar Yevropasi
Feodalizm — yer egaligiga asoslangan tuzum. Qirol yerni feod (len) sifatida yirik zodagonlarga, ular esa mayda ritsarlarga harbiy xizmat evaziga bergan. Yer beruvchi — senyor, oluvchi — vassal. Fransiyada "Vassalimning vassali — mening vassalim emas" qoidasi amal qilgan, bu qirol hokimiyatini zaiflashtirgan (feodal tarqoqlik). Jamiyat uch tabaqaga bo‘lingan: ruhoniylar ("ibodat qiluvchilar"), feodallar-ritsarlar ("jang qiluvchilar") va dehqonlar ("mehnat qiluvchilar"). Ko‘p dehqonlar krepostnoy — yerga biriktirilgan bo‘lib, barshchina (ishlab berish) va obrok (mahsulot yoki pul) to‘lagan.
Franklar davlati: Xlodvig (481–511) asos solgan va xristianlikni qabul qilgan.
800 yil — Buyuk Karl Rimda imperator deb toj kiydi
843 yil — Verden shartnomasi: Karl imperiyasi nevaralari o‘rtasida uchga bo‘lindi — keyingi Fransiya, Germaniya va Italiyaning asoslari
962 yil — german qiroli Otton I imperator bo‘lib, Muqaddas Rim imperiyasiga asos soldi.
Vizantiya (Sharqiy Rim): imperator Yustinian (VI asr) davrida Rim huquqi to‘plandi, Konstantinopolda Avliyo Sofiya sobori qurildi.
1054 yil — xristian cherkovining katolik (Rim) va pravoslav (Konstantinopol) cherkovlariga bo‘linishi
Sharqiy slavyanlar: Kiyev Rusi (882 yil, knyaz Oleg), 988 yil knyaz Vladimir davrida xristianlik qabul qilindi.
§2. Arab xalifaligi va islom sivilizatsiyasi
622 yil — hijrat: Muhammad (s.a.v.) Makkadan Madinaga ko‘chdi; hijriy yil hisobi shu yildan boshlanadi
Payg‘ambar vafotidan (632) keyin xalifalik tuzildi; qisqa vaqtda Eron, Suriya, Misr, Shimoliy Afrika, Ispaniya va O‘rta Osiyo bo‘ysundirildi.
Ummaviylar (661–750) — poytaxt Damashq; Abbosiylar (750–1258) — poytaxt Bag‘dod. 1258 yilda Bag‘dodni mo‘g‘ullar egalladi.
Xalifa Ma’mun davrida Bag‘dodda "Bayt ul-hikma" ("Donishmandlar uyi") faoliyat ko‘rsatgan; unda Muhammad Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy kabi vatandoshlarimiz ishlagan. Algebra, astronomiya, tibbiyot gullagan, yunon olimlarining asarlari arab tiliga tarjima qilingan va keyinchalik Yevropaga yetib borgan.
§3. Rivojlangan o‘rta asrlar: shaharlar, salib yurishlari, parlamentlar
Shaharlar XI asrdan qayta o‘sdi: hunarmandlar sexlarga, savdogarlar gildiyalarga birlashdi; shaharlar senyorlardan o‘zini o‘zi boshqarish huquqini sotib olgan yoki kurashib olgan. Universitetlar paydo bo‘ldi: Bolonya, Parij, Oksford. Salib yurishlari (1096–1270):
Sabab: Rim papasi Urban II chaqirig‘i — "Muqaddas qabr"ni ozod qilish; aslida feodallarning yer va boylikka intilishi, Italiya shaharlarining savdo manfaati.
Borishi: I yurish 1099 yilda Quddusni oldi; 1187 yilda Salohiddin shaharni qaytarib oldi; IV yurish (1204) esa Konstantinopolni talon-taroj qildi.
Oqibat: maqsadga erishilmadi, lekin Yevropa Sharq madaniyati va mahsulotlari bilan tanishdi, O‘rta yer dengizi savdosi (Venetsiya, Genuya) kuchaydi, Vizantiya zaiflashdi.
Markazlashgan davlatlar va tabaqaviy vakillik:
1215 yil — Angliyada "Buyuk erkinliklar xartiyasi" (qirol Ioann Yersiz): qirol hokimiyati cheklandi
1265 yil — Angliya parlamenti; 1302 yil — Fransiyada General shtatlar
Yuz yillik urush (1337–1453) — Angliya va Fransiya o‘rtasida; 1429 yilda Janna d’Ark Orleanni qamaldan ozod qildi. Urush Fransiya g‘alabasi va uning birlashuvi bilan tugadi.
XIV asr o‘rtasida "Qora o‘lim" (vabo) Yevropa aholisining katta qismini qirib yubordi; ishchi kuchi kamayib, dehqon qo‘zg‘olonlari boshlandi: Fransiyada Jakeriya (1358), Angliyada Uot Tayler qo‘zg‘oloni (1381).
1453 yil — usmonli sulton Mehmed II Konstantinopolni oldi: Vizantiya tugadi, shahar Istanbulga aylandi
§4. Osiyo, Afrika va Amerika
Usmonlilar davlati XIV–XV asrlarda Bolqon va Kichik Osiyoni egalladi.
Xitoy: Tan va Sun sulolalari davrida porox, kompas, kitob bosish tarqaldi; 1368 yilda mo‘g‘ullar haydalib, Min sulolasi o‘rnatildi.
Yaponiya: XII asr oxiridan haqiqiy hokimiyat syogunlar (harbiy hukmdorlar) qo‘lida, samuraylar tabaqasi.
§5. Mo‘g‘ullar imperiyasi va Amir Temur davri jahon tarixida
XIII asrda Yevrosiyo tarixini mo‘g‘ul istilolari keskin o‘zgartirdi. Bu mavzu jahon tarixini O‘zbekiston tarixi bilan bog‘laydi, shuning uchun imtihonda tez-tez so‘raladi.
1206 yil — qurultoyda Temuchin Chingizxon (buyuk xon) deb e’lon qilindi; yagona Mo‘g‘ul davlati tuzildi
1219–1221 yillar — mo‘g‘ullarning O‘rta Osiyoga yurishi: Otrar, Buxoro, Samarqand, Urganch vayron qilindi
Sabab: Otrarda mo‘g‘ul savdo karvonining qirib tashlanishi (Otrar voqeasi) urushga bahona bo‘ldi; asl sabab esa mo‘g‘ul zodagonlarining yangi yerlar va o‘ljaga intilishi edi. Xorazmshoh Muhammad qo‘shinini qal’alarga bo‘lib tashlagani mudofaani zaiflashtirdi; uning o‘g‘li Jaloliddin Manguberdi esa mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirdi.
Chingizxon vafotidan keyin imperiya uluslarga bo‘lindi: Jo‘chi ulusi (Oltin O‘rda), Chig‘atoy ulusi (O‘rta Osiyo), Eronda Elxoniylar davlati, Xitoyda Yuan sulolasi. 1240 yilda Botuxon qo‘shini Kiyevni oldi.
Oqibat: shaharlar va sug‘orish tizimlari vayron bo‘ldi, aholi kamaydi; ayni paytda Buyuk ipak yo‘lidagi savdo yagona hokimiyat ostida xavfsizroq bo‘ldi.
1370 yil — Amir Temur Movarounnahrda hokimiyatni qo‘lga oldi, poytaxt — Samarqand
1402 yil — Anqara jangi: Amir Temur usmonli sulton Boyazid I ni yengdi
Anqara g‘alabasi Usmonlilarning Yevropaga hujumini bir muncha vaqtga to‘xtatdi, Vizantiyaning umrini uzaytirdi; shu bois Yevropa hukmdorlari Temur bilan diplomatik aloqalarga qiziqqan. Temuriylar davrida Samarqand va Hirot yirik madaniy markazlarga aylandi: Mirzo Ulug‘bek XV asrning 20-yillarida Samarqandda rasadxona qurdirdi, uning "Ziji" yulduzlar jadvali bilan mashhur.
Misol
"Sabab va oqibatni moslang: Salib yurishlari natijasida nima yuz bergan?"
Avval maqsadni aniqlaymiz: Quddusni egallab qolish — bu amalga oshmadi (1187 yildan keyin shahar musulmonlar qo‘lida).
Keyin haqiqiy natijalarni ajratamiz: Sharq bilan savdo kengaydi, Italiya shaharlari boyidi, Vizantiya 1204 yil talon-tarojidan so‘ng zaiflashdi.
Demak, to‘g‘ri javob — "O‘rta yer dengizi savdosining kuchayishi", "Quddusning abadiy salibchilar qo‘lida qolishi" emas.
Misol
"Tartiblang: Verden shartnomasi; Muqaddas Rim imperiyasi tashkil topishi; Buyuk Karl toj kiyishi; cherkovning bo‘linishi."