Mil. av. II asrdan milodiy IV asrgacha bo‘lgan davr O‘rta Osiyo tarixida alohida o‘rin tutadi. Bu vaqtda hududda bir nechta mahalliy davlatlar — Qadimgi Xorazm, Davan, Qang‘ — yuksaldi, Xitoyni O‘rta yer dengizi bilan bog‘lagan Buyuk ipak yo‘li ochildi, Kushon podsholigi esa dunyoning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi. Ayni shu davrda buddizm Hindistondan O‘rta Osiyo orqali Xitoyga tarqaldi, turli madaniyatlar bir-biri bilan uchrashdi. Imtihonda davlat — hudud — yodgorlik moslashtirish, Xitoy manbalaridagi ma’lumotlar, Kushon hukmdorlari va Ipak yo‘li savdosi bo‘yicha savollar ko‘p uchraydi.
§1. Qadimgi Xorazm
Qadimgi Xorazm — Amudaryoning quyi oqimida joylashgan, O‘rta Osiyodagi eng qadimgi davlatlardan biri. U o‘z yozuvi (oromiy asosidagi xorazm yozuvi), tangalari, kuchli qal’alari va murakkab sug‘orish tarmoqlariga ega bo‘lgan.
Qo‘yqirilganqal’a (mil. av. IV–III asrlar) — doira shaklidagi inshoot; ibodatxona va osmon jismlarini kuzatish joyi (rasadxona) vazifasini bajargan deb hisoblanadi.
Tuproqqal’a (milodiy I–IV asrlar) — Xorazm shohlari saroyi: ulkan zallar, devoriy suratlar, haykallar va xorazm yozuvidagi hujjatlar topilgan.
Xorazm qal’alarini arxeolog S. P. Tolstov boshchiligidagi ekspeditsiya keng o‘rgangan.
Xorazmda yer egaligi va sug‘orish tizimi davlat tomonidan boshqarilgan; kanallarni qazish va tozalash jamoa mehnati bilan amalga oshirilgan.
§2. Davan, Qang‘ va Xitoy manbalari
Davan (Farg‘ona vodiysi) — Xitoy manbalariga ko‘ra 70 ga yaqin katta-kichik shahar bo‘lgan; aholi dehqonchilik va uzumchilik bilan shug‘ullangan, uzumdan sharob tayyorlagan. Davan o‘zining mashhur "samoviy otlari" (arg‘umoqlar) bilan tanilgan.
Mil. av. 104–101 yillar — Xitoy Xan imperiyasi "samoviy otlar"ni olish uchun Davanga yurish qildi; poytaxt qamal qilinib, xitoyliklar otlarni olib ketdi
Qang‘ (Qangyuy) — Sirdaryoning o‘rta oqimi va Toshkent vohasida joylashgan davlat; aholisi ko‘chmanchi chorvadorlar va o‘troq dehqonlardan iborat, qo‘shini kuchli bo‘lgan. Qang‘ ta’siri Sug‘d va Xorazmgacha yetgan bo‘lishi mumkin.
Chjan Szyan — mil. av. II asrda Xan imperatori tomonidan g‘arbga yuborilgan xitoy elchisi. U ko‘chmanchilar asirligida yillar o‘tkazib, Davan, Qang‘ va yuechjilar yerlariga borgan va qaytib kelib, ular haqida batafsil hisobot bergan. Bu hisobot "Tarixiy yozuvlar" (Syma Szyan asari) da saqlangan.
Chjan Szyan sayohati — Buyuk ipak yo‘li ochilishining boshlang‘ich nuqtasi
§3. Kushon podsholigining tashkil topishi va yuksalishi
Milodiy I–IV asrlar; eng yuksak cho‘qqisi — Kanishka davri (II asr)
Mil. av. II asrda Xitoy chegaralaridan siqib chiqarilgan yuechji qabilalari g‘arbga ko‘chib, Yunon-Baqtriya podsholigini tugatdi va Baqtriyada o‘rnashdi. Ular beshta hokimlikka bo‘lingan edi.
Milodiy I asrda kushon urug‘i boshlig‘i Kujula Kadfiz bu hokimliklarni birlashtirib, Kushon podsholigiga asos soldi.
Uning vorislari (Vima Kadfiz va boshqalar) Hindiston yerlarini egallab, oltin tangalar zarb qila boshladi.
Kanishka davrida podsholik o‘z cho‘qqisiga chiqdi: hududi O‘rta Osiyo janubi, Afg‘oniston, Pokiston va Shimoliy Hindistonni qamrab oldi; poytaxtlardan biri — Purushapura (Peshovar).
O‘sha davrda Kushon podsholigi Rim imperiyasi, Xitoy (Xan imperiyasi) va Parfiya bilan birga dunyoning to‘rt buyuk davlatidan biri hisoblangan.
Sabab-oqibat: Kushonlarning qudrati Ipak yo‘lining markaziy qismini nazorat qilishiga asoslangan — savdo bojlari va hunarmandchilik davlat xazinasini boyitgan.
§4. Boshqaruv, xo‘jalik va inqiroz
Boshqaruv: hukmdor "shohlar shohi", "xudoning o‘g‘li" kabi unvonlarni olgan; viloyatlarda noiblar (satraplar) boshqargan.
Oltin, kumush va mis tangalar zarb qilingan — bu rivojlangan pul muomalasi va savdodan dalolat beradi.
Sug‘orma dehqonchilik kengaydi, yangi kanallar qazildi; shaharlar (Termiz, Dalvarzintepa, Kampirtepa) hunarmandchilik va savdo markazlariga aylandi.
III asrdan boshlab Sosoniylar Eroni hujumlari va ichki nizolar tufayli podsholik zaiflashdi; g‘arbiy yerlar Sosoniylar qo‘liga o‘tdi, IV asrda esa davlat batamom parchalandi.
III–IV asrlar — Kushon podsholigining inqirozi; Sosoniylar hujumlari
§5. Din va madaniyat
Buddizm keng tarqaldi; Kanishka unga homiylik qilgan. Kushonlar orqali buddizm O‘rta Osiyo va Sharqiy Turkiston orqali Xitoyga yetib bordi. Shu bilan birga zardushtiylik va mahalliy xudolarga sig‘inish saqlangan; Kushon tangalarida yunon, eron va hind xudolari tasviri uchraydi — bu diniy bag‘rikenglik belgisi.
Termiz atrofidagi buddaviy yodgorliklar: Fayoztepa (ibodatxona, Budda haykali), Qoratepa (g‘or-ibodatxonalar).
Dalvarzintepa (Surxondaryo) — shahar xarobalari, ibodatxonalar; bu yerdan oltin buyumlar xazinasi topilgan.
Xolchayon (Surxondaryo) — saroy, hukmdorlar va jangchilarning loy haykallari.
Ayrtom frizi (Termiz) — cholg‘u chalayotgan musiqachilar tasviri tushirilgan tosh bo‘rtma.
Baqtriya yozuvi (yunon alifbosi asosida) davlat yozuvi sifatida qo‘llangan.
San’atda Gandhara uslubi — yunon, hind va mahalliy an’analar qorishmasi — shakllandi.
§6. Buyuk ipak yo‘li
Mil. av. II asrdan Xitoyni O‘rta yer dengizi bilan bog‘lagan savdo yo‘llari tizimi. "Ipak yo‘li" atamasini XIX asrda nemis olimi F. fon Rixtgofen kiritgan.
Sharqdan: ipak, chinni, laklangan buyumlar; keyinroq qog‘oz va choy.
G‘arbdan: shisha, oltin va kumush buyumlar, vino, bezaklar.
O‘rta Osiyodan: arg‘umoq otlar, beda, uzum, qimmatbaho toshlar, gazlamalar.
Vositachilar — sug‘d savdogarlari; sug‘d tili yo‘l bo‘ylab xalqaro savdo tiliga aylangan.
Ahamiyati: tovar bilan birga dinlar (buddizm, keyinroq nasroniylik va islom), texnologiyalar, san’at va g‘oyalar almashinuvi; yo‘l bo‘yidagi shaharlarning gullab-yashnashi.
Buyuk ipak yo‘li — mil. av. II asrdan; asosiy vositachilar — sug‘dlar
Misol
"Mos keltiring: 1) Tuproqqal’a; 2) Fayoztepa; 3) samoviy otlar; 4) Qangyuy. a) Davan; b) Kushon; c) Xorazm; d) Toshkent vohasi."
Tuproqqal’a — Xorazm shohlari saroyi: 1–c.
Fayoztepa — buddaviy ibodatxona, Kushon davri: 2–b.
Samoviy otlar — Davan: 3–a.
Qangyuy (Qang‘) — Sirdaryo o‘rta oqimi, Toshkent vohasi: 4–d.
Javob: 1–c, 2–b, 3–a, 4–d.
Misol
Manba tahlili: "Bu mamlakat aholisi o‘troq yashaydi, dalalarni haydaydi, sholi va bug‘doy ekadi, uzumdan sharob tayyorlaydi. Bu yerda yaxshi otlar ko‘p; otlar qon terlaydi..." (Chjan Szyan hisobotidan, "Tarixiy yozuvlar"). Qaysi davlat haqida gap ketmoqda?
Manba xitoy elchisi Chjan Szyan hisobotidan — demak, mil. av. II asr.
O‘troq dehqonchilik, uzumchilik va ayniqsa mashhur otlar — Davanning belgisi.
"Qon terlaydigan" otlar — "samoviy otlar", ular uchun Xitoy keyin yurish qilgan.
Javob: Davan (Farg‘ona vodiysi).
Misol
Xronologiya va sabab-oqibat: "Tartiblang: Kanishka hukmronligi; Chjan Szyan sayohati; Xitoyning Davanga yurishi; Kushon podsholigi inqirozi."
Chjan Szyan sayohati — mil. av. II asr (yurishdan oldin; uning hisobotidan keyin Xitoy otlar bilan qiziqdi).
Davanga yurish — mil. av. 104–101 yillar.
Kanishka — milodiy II asr.
Inqiroz — III–IV asrlar.
Javob: Chjan Szyan → Davanga yurish → Kanishka → inqiroz.
O‘zingizni tekshiring
Kushon podsholigi qaysi hukmdor davrida yuksaldi?
Kushon podsholigiga kim asos solgan?
Xitoy Davanga nima uchun yurish qilgan?
Qang‘ davlati qayerda joylashgan?
Kushonlar davrida qaysi din keng tarqalgan?
Buyuk ipak yo‘lida asosiy vositachilar kimlar edi?
Mil. av. II asrda O‘rta Osiyoga kelgan xitoy elchisi kim?
Oltin buyumlar xazinasi topilgan Kushon shahri qaysi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Kanishkani miloddan avvalgi hukmdor deb yozish (u milodiy II asrda hukmronlik qilgan).
Buyuk ipak yo‘lini Temur davrida ochilgan deb hisoblash (u mil. av. II asrdan faoliyat ko‘rsatgan).
Tuproqqal’ani Kushon yodgorligi deb ko‘rsatish (u Xorazm shohlari saroyi).
Davan va Qang‘ni adashtirish: Davan — Farg‘ona vodiysi, Qang‘ — Sirdaryo o‘rta oqimi.
Kushonlarni faqat buddizmga e’tiqod qilgan deb hisoblash: tangalarda turli dinlarning xudolari tasvirlangan.