Til birliklari uslubiyati

Til birliklari uslubiyati — so‘z, qo‘shimcha va gap qurilishining nutqdagi uslubiy imkoniyatlarini o‘rganadi: bir fikrni ifodalashning bir nechta yo‘lidan qaysi biri vaziyatga eng mos ekanini. Imtihonda «qaysi gapda uslubiy xato bor?», «ajratilgan so‘zning uslubiy ma’nosi qanday?» kabi savollar beriladi. Bu mavzu «Nutq uslublari» mavzusining davomi: u yerda butun matn, bu yerda esa alohida til birligi tahlil qilinadi.

§1. Leksik uslubiyat: so‘z tanlash

Sinonimlar ma’nosi yaqin, lekin uslubiy bo‘yog‘i turlicha:

• vafot etdi (rasmiy, hurmat) — o‘ldi (neytral) — jon berdi (badiiy) — qazo qildi (diniy-kitobiy).
• yuz (neytral) — chehra, oraz (ko‘tarinki, badiiy) — bet (so‘zlashuv) — bashara, aft (salbiy).
• ko‘z — ko‘zlar — diyda (poetik).

Evfemizm — qo‘pol yoki noxush so‘z o‘rniga yumshog‘ini ishlatish: ko‘zi ojiz (ko‘r), qulog‘i og‘ir (kar), og‘iroyoq (homilador), olamdan o‘tdi (o‘ldi), hojatxona o‘rniga sanitariya xonasi.
Disfemizm — aksincha, neytral so‘z o‘rniga qo‘polini ishlatish: yemoq o‘rniga tiqishtirmoq, gapirmoq o‘rniga vaysamoq.

Eskirgan so‘zlar: tarixizmlar (mirshab, darg‘a, chorbog‘) va arxaizmlar (ulus — xalq, bitik — yozuv). Tarixiy asarda davr ruhini beradi, zamonaviy rasmiy matnda xato.
Neologizmlar (smartfon, blogger), dialektizmlar (ota o‘rniga dada, bova), jargonlar — faqat uslubiy maqsad bilan, odatda badiiy matnda qahramon nutqida.

Paronimlar — talaffuzi yaqin, ma’nosi har xil so‘zlar: asr (yuz yil) — asir (tutqun), amr (buyruq) — amir (hukmdor), shox (novda) — shoh (podshoh), xol — hol. Ularni adashtirish — leksik xato.

Misol

Kecha qo‘shnimizning bobosi o‘ldi, marosimga butun mahalla keldi. — uslubiy jihatdan baholang.

1. Gap ta’ziya, hurmat bilan aytilishi kerak bo‘lgan voqea haqida.
2. o‘ldi neytral, insonga nisbatan qo‘pol eshitiladi.
3. Mos sinonim: vafot etdi yoki olamdan o‘tdi (evfemizm).
4. Tuzatilgan: Kecha qo‘shnimizning bobosi vafot etdi...

§2. Morfologik uslubiyat: qo‘shimchalar

• Ko‘plik `-lar` — hurmat: Dadam keldilar; kinoya: Katta odam bo‘lib qolibdilar-da; taxmin: soat beshlarda; kuchaytirish: ko‘z yoshlari.
• Subyektiv baho shakllari: -cha (qizcha), -jon (bolajon), -gina (uygina), -choq (toychoq). Erkalash, kichraytish, ba’zan kamsitish (odamcha).
• Egalik uslubiy qo‘llanishi: -imiz kamtarlik yoki hamjihatlik (kitobimiz — muallif o‘z kitobi haqida); -ingiz hurmat (ukangiz).
• Kelishiklar ma’nodoshligi: uyga bordi — ; ; — .

§3. Sintaktik uslubiyat: gap qurilishi

• Inversiya — odatiy so‘z tartibini o‘zgartirish (kesim gap boshida, aniqlovchi aniqlanmishdan keyin): Keldi bahor! Ko‘rdim seni. She’riyatda va so‘zlashuvda ta’sirchanlik beradi.
• Ritorik so‘roq — javob kutilmaydigan, tasdiqni kuchaytiruvchi so‘roq: Kim o‘z ona tilini sevmaydi? (= hamma sevadi).
• Ritorik undov va undalma: Ey, ona yurt!
• Takror (anafora) — misra yoki gap boshidagi so‘z takrori: O‘zbegim, ... Ta’kid va ritm beradi.
• Uyushiq bo‘laklar gradatsiyasi — kuchayib boruvchi sanash: Kuldi, yig‘ladi, faryod chekdi.
• Parallel konstruksiyalar, to‘liqsiz gaplar (dialog), kiritmalar va kirish so‘zlar — so‘zlovchining munosabatini bildiradi.
• Ko‘chirma va o‘zlashtirma gap — ko‘chirma jonli va ta’sirchan, o‘zlashtirma xolis va ixcham.
• Majhul nisbat — bajaruvchini yashiradi, rasmiy va ilmiy uslubga xos: Qaror qabul qilindi.

Misol

Kim ilmga intilmaydi? Ilm — nur, jaholat — zulmat. — qanday uslubiy vositalar bor?

1. Kim ilmga intilmaydi? — ritorik so‘roq: javob kutilmaydi, ma’nosi «hamma intiladi».
2. Ilm — nur, jaholat — zulmat — parallel qurilish va zidlash (tazod): nur ↔ zulmat, ilm ↔ jaholat.
3. Tire bilan berilgan ot kesimlar — ixcham, hikmatli ohang.
4. Xulosa: matn publitsistik yoki notiqlik nutqiga xos ta’sirchan qurilishga ega.

§4. Ortiqchalik (pleonazm) va boshqa uslubiy xatolar

Pleonazm — bir ma’noni ikki marta ifodalash:

• eng go‘zalroq (eng va -roq birga kelmaydi) → eng go‘zal yoki go‘zalroq;
• bo‘sh vakansiya (vakansiya — bo‘sh o‘rin) → vakansiya;
• yosh go‘dak, o‘z avtobiografiyasi, oldinga progress, bir nechtalar → go‘dak, avtobiografiyasi, progress, bir necha.

Tavtologiya — bir o‘zakli so‘zlar takrori: yozuvchi yozgan yozuvi.
So‘z takrori — yonma-yon gaplarda bir so‘zning keraksiz takrori; olmosh yoki sinonim bilan almashtiriladi.
Noto‘g‘ri birikma: ahamiyat o‘ynaydi (to‘g‘risi: rol o‘ynaydi yoki ahamiyatga ega).

§5. Fonetik uslubiyat: tovush va ohang

Uslubiy ta’sir faqat so‘z va gap orqali emas, tovush orqali ham yaratiladi.

• Tovush cho‘zish — so‘zlashuvda va badiiy matnda his-hayajonni kuchaytiradi: Ju-u-da chiroyli!, Yo‘-o‘-q! Yozuvda chiziqcha bilan beriladi; rasmiy matnda ishlatilmaydi.
• Alliteratsiya — yonma-yon so‘zlarda bir xil undosh takrori; she’rda ohangdorlik beradi: Bahor bog‘larga barq urib keldi (namuna uchun tuzilgan gap).
• Mantiqiy urg‘u — gapdagi eng muhim so‘zni ovoz bilan ajratish; u ma’no farqini beradi: Men kecha keldim gapida urg‘u men ga tushsa — «boshqa odam emas, aynan men», kecha ga tushsa — «bugun emas, aynan kecha». Yozuvda mantiqiy urg‘u ko‘pincha so‘z tartibi bilan beriladi: urg‘uli so‘z kesimdan oldin keladi.
• Ohang (intonatsiya) — bir xil gap ohangga qarab darak, so‘roq yoki kinoya bo‘lib eshitiladi: Zo‘r ish qilibsan. (maqtov yoki kinoya).

§6. Uslubiy tahrir tartibi

Matnni uslubiy jihatdan tahrirlashda quyidagi tartibga amal qiling:

1. Matnning uslubini aniqlang (rasmiy, ilmiy, publitsistik, badiiy, so‘zlashuv).
2. Uslubga mos kelmaydigan so‘zlarni toping: so‘zlashuv so‘zi rasmiy matnda, eskirgan so‘z zamonaviy matnda va hokazo.
3. Pleonazm va tavtologiyani olib tashlang.
4. Keraksiz so‘z takrorini olmosh yoki sinonim bilan almashtiring.
5. Noto‘g‘ri so‘z birikmalarini me’yoriy birikma bilan almashtiring.
6. Tuzatilgan matnni qayta o‘qib, ma’no o‘zgarmaganini tekshiring.

Misol

Majlisda eng muhimroq masala ko‘rildi, majlisda ko‘pchilik majlis qaroriga ovoz berdi. — uslubiy xatolarni toping va tuzating.

1. eng muhimroq — pleonazm: eng va -roq birga kelmaydi → eng muhim.
2. majlis so‘zi bir gapda uch marta takrorlangan — keraksiz so‘z takrori.
3. Ikkinchi majlisda ni tushirib qoldiramiz, chunki o‘rin birinchi qismda aytilgan.
4. majlis qaroriga o‘rniga olmosh: uning qaroriga.
5. Javob: Majlisda eng muhim masala ko‘rildi, ko‘pchilik uning qaroriga ovoz berdi.

O‘zingizni tekshiring

1. qulog‘i og‘ir qanday uslubiy vosita?

2. Bu eng qiziqroq kitob gapidagi xato nimada?

3. Ustozim kelmoqdalar gapida -lar qanday ma’noda?

4. Kim vatanini sevmaydi? qanday sintaktik vosita?

5. 1918-yil. Qor yog‘moqda. Shahar sukutda. — qaysi morfologik vosita qo‘llangan?

6. Bu qaror katta ahamiyat o‘ynaydi gapini tuzating.

7. Ju-u-da uzoq yo‘l ekan! — qanday fonetik vosita?

8. Yig‘ilishda yig‘ilganlar yig‘ilish kun tartibini ma’qulladi. — qanday xato?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Evfemizmni oddiy sinonim deb hisoblash (evfemizmning vazifasi — aynan yumshatish).
• Ritorik so‘roqni oddiy so‘roq gap deb tahlil qilish.
• -lar ni har doim ko‘plik deb belgilash.
• Paronimlarni (asr — asir, shox — shoh) adashtirish.
• Pleonazmni sezmaslik: bo‘sh vakansiya, eng yaxshiroq.
• So‘zlashuvga xos tovush cho‘zish yoki qisqartirilgan shakllarni rasmiy matnda qo‘llash.