Nutq uslubi — tilning ma’lum muloqot sohasiga, maqsadiga va vaziyatiga mos keladigan ko‘rinishi. Bir xil fikrni do‘st bilan suhbatda, arizada, ilmiy maqolada va she’rda turlicha ifodalaymiz: Ertaga kelolmayman (do‘stga), Ertangi mashg‘ulotda ishtirok eta olmasligimni ma’lum qilaman (rasmiy xatda). Uslub so‘z tanlashga, gap qurilishiga, hatto tinish belgilariga ham ta’sir qiladi. O‘zbek tilshunosligida beshta asosiy uslub ajratiladi: so‘zlashuv, rasmiy, ilmiy, publitsistik va badiiy. Imtihonda berilgan parcha qaysi uslubga tegishli ekanini aniqlash va uslubga mos bo‘lmagan so‘zni topish topshiriqlari uchraydi.
§1. So‘zlashuv uslubi
Soha: kundalik, norasmiy muloqot — oila, do‘stlar, ko‘cha. Maqsad: fikr almashish, his-tuyg‘u bildirish. Belgilari:
Muallifning biz shakli: Biz quyidagi xulosaga keldik.
His-tuyg‘u va obrazlilik deyarli yo‘q; jadval, formula, iqtibos ko‘p.
Ilmiy-ommabop ko‘rinishi keng o‘quvchi uchun soddaroq yoziladi: atamalar izohlanadi, misollar hayotdan olinadi. U sodda yozilgani bilan so‘zlashuv uslubiga aylanmaydi.
§4. Publitsistik uslub
Soha: ommaviy axborot — gazeta, jurnal, televideniye, radio, internet nashrlari, notiqlik. Janrlari: maqola, xabar, reportaj, intervyu, ocherk, felyeton, chiqish. Belgilari:
Ikki vazifa: xabar berish va ta’sir qilish (da’vat, ishontirish).
Ijtimoiy-siyosiy so‘zlar: islohot, taraqqiyot, jamiyat, fuqarolar.
Ritorik so‘roq va undov: Farzandlarimiz kelajagi bizga befarqmi?
Ta’sirchan sarlavhalar, baholovchi so‘zlar.
Voqealar real, aniq fakt, sana, raqamlarga tayanadi.
Publitsistika — «bugungi kun» uslubi: u dolzarb voqea haqida xabar beradi va unga munosabat bildiradi
Misol
Navoiy viloyatida yangi to‘qimachilik korxonasi ishga tushirildi. Unda 500 dan ortiq yoshlar ish bilan ta’minlandi. Bu — hududlarni rivojlantirish dasturining amaldagi natijasidir! — uslubni aniqlang.
Mavzu — real voqea, aniq raqam (500).
Ijtimoiy so‘zlar: hududlarni rivojlantirish dasturi.
Baho va his: undov belgisi, amaldagi natijasi.
Xabar berish va ta’sir qilish maqsadi birga.
Javob: publitsistik uslub (xabar janri).
§5. Badiiy uslub
Soha: badiiy adabiyot — roman, hikoya, she’r, drama. Belgilari:
Obrazlilik: o‘xshatish, metafora, jonlantirish, sifatlash: Oy kumush nurini sochdi.
Muallif barcha uslublar unsurlaridan foydalanadi: qahramon nutqida so‘zlashuv uslubi, asar ichida hujjat matni va hokazo.
Asosiy maqsad — estetik ta’sir; to‘qima (badiiy fantaziya) bo‘lishi mumkin.
She’riy nutqda vazn, qofiya, ritm.
Publitsistika va badiiy uslub ikkalasi ham ta’sirchan, lekin publitsistikada voqea real va maqsad — jamoatchilikka ta’sir; badiiy uslubda voqea to‘qima bo‘lishi mumkin va maqsad — estetik zavq
Misol
Tong otdi. Qishloq ustiga oltin nur yoyildi, daraxtlar uyqudan uyg‘ondi. — uslubni aniqlang.
Real fakt, sana, raqam yo‘q — bu xabar emas.
oltin nur — metafora va epitet; daraxtlar uyg‘ondi — jonlantirish.
Maqsad — manzarani chizish, o‘quvchida go‘zallik hissini uyg‘otish.
Javob: badiiy uslub.
§6. Uslubiy bo‘yoq va so‘z tanlash
So‘zlar neytral (barcha uslubda ishlatiladi) va bo‘yoqdor bo‘ladi:
ijobiy-ko‘tarinki: chehra, siymo, diyor, ona yurt;
salbiy: bashara, aft, turq;
kitobiy: ijro etmoq, istiqbol, sa’y-harakat;
so‘zlashuvga xos: jo‘ra, ulfat, chiqib ketmoq.
Bir ma’nodagi gap turli uslubda: Ruxsat berishingizni so‘rayman (rasmiy) — Ruxsat berasizmi? (so‘zlashuv) — Ijozat bersangiz (kitobiy-hurmat). Uslubni aniqlash tartibi:
matn qayerda va kimga yozilganini taxmin qiling (soha);
maqsadni aniqlang: xabar, buyruq, isbot, ta’sir yoki estetik zavq;
tipik belgilarni qidiring: atama — ilmiy; klishe — rasmiy; ritorik so‘roq va real fakt — publitsistik; obraz — badiiy; to‘liqsiz gap va erkalash — so‘zlashuv.
Misol
Direktorga ariza: Iltimos, menga ertaga darsdan qolishga ruxsat bering, jo‘ram to‘yi bor. — uslubiy xato qayerda?
Matn — ariza, ya’ni rasmiy uslub.
jo‘ram — so‘zlashuv so‘zi; to‘yi bor ham norasmiy.
Rasmiy uslubga qolip ibora va neytral so‘z kerak.
To‘g‘ri: Do‘stimning to‘yida ishtirok etishim munosabati bilan ertaga darsga qatnashmasligimga ruxsat berishingizni so‘rayman.
§7. Og‘zaki va yozma nutq, uslublarning o‘zaro aloqasi
Uslubni nutq shakli bilan adashtirmaslik kerak. Nutq og‘zaki va yozma shaklda bo‘ladi, har bir uslub esa ikkala shaklda ham uchrashi mumkin:
so‘zlashuv uslubi asosan og‘zaki, lekin chatda yozma ham bo‘ladi;
ilmiy uslub asosan yozma, lekin ma’ruza va ilmiy anjumandagi chiqish — og‘zaki ilmiy nutq;
publitsistik uslub gazetada yozma, radio va televideniyeda og‘zaki;
rasmiy uslubda ham og‘zaki janrlar bor: rasmiy yig‘ilishdagi hisobot, rasmiy tabrik.
Uslublar bir-biridan qat’iy devor bilan ajralmagan. Ilmiy-ommabop maqola ilmiy va publitsistik uslub chegarasida turadi; notiqlik nutqi publitsistikaga yaqin; badiiy asar barcha uslublardan foydalanadi.
Uslub — matnning sohasi va maqsadiga bog‘liq; og‘zaki yoki yozma bo‘lishi — nutq shakli
Shuning uchun imtihonda «bu matn og‘zaki aytilgan, demak, so‘zlashuv uslubi» degan xulosa noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin: avval soha va maqsadni aniqlang.
O‘zingizni tekshiring
Fotosintez — o‘simliklarda yorug‘lik ta’sirida organik moddalar hosil bo‘lish jarayoni. Qaysi uslub?
Mazkur buyruqning ijrosini nazorat qilish o‘rinbosar zimmasiga yuklatilsin. Qaysi uslub?
Tong otdi. Qishloq ustiga oltin nur yoyildi. Qaysi uslub?
— Choy ichasanmi? — Ha, bir piyola. Qaysi uslub?
Ritorik so‘roq va real faktlar ko‘p uchraydigan uslub qaysi?
Yuz, chehra, bashara so‘zlaridan qaysi biri neytral?
Reportaj va intervyu qaysi uslub janrlari?
Ilmiy matnda muallif o‘zini qaysi olmosh bilan ataydi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Rasmiy matnda so‘zlashuv yoki erkalash so‘zlarini ishlatish.
Publitsistik va badiiy uslubni adashtirish: real fakt va ijtimoiy maqsad — publitsistika.
Ilmiy-ommabop matnni sodda yozilgani uchun so‘zlashuv deb belgilash.
Badiiy matndagi qahramon nutqini ko‘rib, butun parchani so‘zlashuv uslubi deb hisoblash.
Faqat bitta belgiga qarab xulosa chiqarish: soha va maqsadni ham hisobga oling.
Kitobiy so‘zni rasmiy uslubning majburiy belgisi deb bilish.