Nutq madaniyati — fikrni adabiy til me’yorlariga muvofiq, aniq, mantiqiy va vaziyatga mos ifodalash mahorati. U ikki narsani o‘z ichiga oladi: nutqning to‘g‘riligi (me’yorga mosligi) va nutqning ta’sirchanligi (tinglovchiga yetib borishi). Nutq madaniyatining amaliy qismi — ish qog‘ozlari: ariza, tushuntirish xati, ishonchnoma, tilxat kabi hujjatlarni to‘g‘ri tuzish. Hayotda har bir inson bunday hujjat yozadi, shuning uchun bu bilim imtihondan keyin ham kerak bo‘ladi. Imtihonda nutqning qaysi sifati buzilganini aniqlash, nutqiy xatoni topish, hujjat qismlarini tartibga solish va hujjat turini aniqlash topshiriqlari uchraydi.
§1. Adabiy til me’yorlari
Me’yor (norma) — adabiy tilda qabul qilingan, hamma uchun majburiy bo‘lgan qoidalar yig‘indisi. Me’yor tilning birligini ta’minlaydi: turli shevada so‘zlashadigan odamlar adabiy til orqali bir-birini to‘liq tushunadi.
Orfoepik (talaffuz) me’yor: kitob [kitop] deb aytilsa ham, yozuvda kitob; urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish.
Leksik me’yor: so‘zni o‘z ma’nosida va to‘g‘ri birikmada ishlatish: ✗ ahamiyat o‘ynaydi → ✓ ahamiyatga ega yoki muhim rol o‘ynaydi.
Grammatik me’yor: qo‘shimchalar va so‘zlarning to‘g‘ri bog‘lanishi: ✗ eng chiroyliroq → ✓ eng chiroyli.
Uslubiy me’yor: so‘z va gap qurilishining matn uslubiga mosligi.
Punktuatsion me’yor: tinish belgilarining to‘g‘ri qo‘yilishi.
Me’yor — majburiy qoida; uni buzish nutqiy xato hisoblanadi
§2. Yaxshi nutqning sifatlari
To‘g‘rilik — adabiy til me’yorlariga muvofiqlik. Buzilishi: Men sizni kitobingizni oldim (to‘g‘risi sizning kitobingizni).
Aniqlik — so‘z tushunchani to‘g‘ri ifodalaydi; paronim va ko‘p ma’noli so‘zlar chalkashmaydi: ✗ Asr qilib olindi → ✓ asir.
Mantiqiylik — fikrlar izchil, bir-biriga zid emas, sabab va natija to‘g‘ri bog‘langan: ✗ Havo issiq bo‘lgani uchun hamma qalin kiyindi.
Soflik — adabiy tilga yot unsurlar yo‘q: sheva so‘zlari, jargon, qo‘pol so‘zlar, ortiqcha chet so‘zlar (okey, problema), parazit so‘zlar (haligi, anaqa, keraksiz xullas).
Boylik — sinonimlar, iboralar, turli gap qurilishlari; bir so‘zni qayta-qayta takrorlamaslik.
Jo‘yalilik (o‘rinlilik) — nutqning vaziyat, tinglovchi va uslubga mosligi: rasmiy yig‘ilishda jo‘ralar deyish o‘rinsiz.
Qisqalik — ortiqcha so‘zsiz, fikr lo‘nda ifodalangan.
Topshiriqda «qaysi sifat buzilgan?» deb so‘ralsa, avval xatoning turini aniqlang: me’yor buzilgan bo‘lsa — to‘g‘rilik, yot so‘z bo‘lsa — soflik, vaziyatga mos emas bo‘lsa — jo‘yalilik
Misol
Haligi, men bugun, xullas, darsga kechikdim, chunki avtobus, haligi, kelmadi. — nutqning qaysi sifati buzilgan?
haligi, xullas — parazit so‘zlar, gapga hech qanday ma’no qo‘shmaydi.
Ular adabiy nutqqa yot unsur hisoblanadi.
Demak, nutqning sofligi buzilgan.
Tuzatilgan gap: Men bugun darsga kechikdim, chunki avtobus kelmadi.
§3. Ko‘p uchraydigan nutqiy xatolar
Pleonazm — ma’nosi bir-birini takrorlaydigan so‘zlarni ortiqcha qo‘llash: ✗ o‘z avtobiografiyam (avto ning o‘zi «o‘z» degani), ✗ eng yaxshiroq, ✗ bo‘sh vakansiya.
Tavtologiya — bir o‘zakli so‘zlarni yonma-yon takrorlash: ✗ Yozuvchi yozgan yozuvlarida... → ✓ Yozuvchi asarlarida....
Paronimlarni adashtirish: ✗ Bu usul abzalroq → ✓ afzalroq.
Kelishik va moslashuv xatolari: ✗ Men sizni kitobingizni oldim → ✓ sizning kitobingizni.
So‘z birikuvi xatolari (ikki iborani aralashtirish): ✗ ahamiyat o‘ynaydi (ahamiyatga ega va rol o‘ynaydi birikmalaridan qorishgan).
Rasmiy matndagi so‘zlashuv unsurlari: arizada iltimos, ruxsat bering-da.
Misol
Men o‘z avtobiografiyamni yozdim gapidagi xatoni toping va tuzating.
avtobiografiya — «o‘z hayoti tarixi»; avto- qismi «o‘z» ma’nosini beradi.
Demak, o‘z so‘zi ma’noni ikkinchi marta takrorlayapti — pleonazm.
Qisqalik va aniqlik buzilgan.
Javob: Men avtobiografiyamni yozdim yoki Men tarjimai holimni yozdim.
§4. Nutq texnikasi va muloqot odobi
Nafas — gapni nafas yetadigan bo‘laklarga bo‘lib aytish.
Diksiya — tovushlarni aniq va ravshan talaffuz qilish.
Mantiqiy urg‘u — gapdagi eng muhim so‘zni ovoz bilan ajratish: MEN kecha keldim (boshqasi emas) — Men KECHA keldim (bugun emas).
Pauza (to‘xtam) — fikr chegaralarini ko‘rsatadi, tinglovchiga o‘ylash imkonini beradi.
Ohang va sur’at — vaziyatga mos: tantanali nutq sekinroq, xabar tezroq.
Muloqot odobi: salomlashish, katta va notanish kishiga siz bilan murojaat, suhbatdoshning gapini bo‘lmaslik, minnatdorlik (rahmat, tashakkur), uzr so‘rash (kechirasiz).
Yaxshi notiq faqat gapirmaydi, balki tinglaydi ham: suhbatdoshni diqqat bilan eshitish — muloqot odobining asosi
§5. Ish qog‘ozlari: turlari
Ish qog‘ozlari rasmiy uslubda, belgilangan shaklda yoziladi; ularda his-tuyg‘u, ko‘chma ma’no va so‘zlashuv unsurlari bo‘lmaydi.
Ariza — biror iltimos bilan rahbar yoki tashkilotga yoziladigan hujjat.
Tushuntirish xati — biror holat (kechikish, topshiriq bajarilmagani) sababini izohlash.
Tavsifnoma — shaxsning ish yoki o‘qish faoliyati, fazilatlari haqida tashkilot tomonidan beriladigan baho.
Ma’lumotnoma — biror faktni tasdiqlovchi hujjat (masalan, shu maktabda o‘qishini).
Ishonchnoma — bir shaxs boshqasiga o‘z nomidan biror ishni bajarish vakolatini beradi.
Tilxat — biror narsa (pul, hujjat, buyum) olganlikni tasdiqlaydi.
Bildirishnoma — biror tadbir yoki o‘zgarish haqida xabardor qilish.
Dalolatnoma — biror fakt yoki holatni bir necha shaxs ishtirokida qayd etish.
Bayonnoma — yig‘ilish yoki majlisdagi muhokama va qarorlarni yozib borish.
Tarjimai hol — shaxs hayoti haqida o‘zi yozgan bayon (1-shaxsda, nasriy).
Rezyume — ishga joylashish uchun qisqa ma’lumot: ta’lim, tajriba, ko‘nikmalar.
Buyruq — rahbar tomonidan chiqariladigan, bajarilishi majburiy hujjat.
§6. Ariza, tushuntirish xati, tilxat va ishonchnomaning tuzilishi
Ariza: kimga (tashkilot, lavozim, F.I.Sh.) → kimdan → hujjat nomi → matn (iltimos va sababi) → sana → imzo
Yuqori o‘ng burchakda: Toshkent shahridagi 110-maktab direktori A. Karimovga 9-«B» sinf o‘quvchisi Sardor Aliyevdan.
O‘rtada: Ariza.
Matn: Oilaviy sharoitim tufayli 2026-yil 12-oktabr kuni darsga qatnashmasligimga ruxsat berishingizni so‘rayman.
Pastda chapda sana, o‘ngda imzo.
Tushuntirish xati ham shunday tuziladi, faqat matnda iltimos emas, voqea va uning sababi bayon qilinadi. Tilxatda kim, kimdan, nima olgani, pul bo‘lsa summasi raqam va so‘z bilan, qaytarish muddati, sana va imzo yoziladi. Ishonchnomada kim kimga ishonch bildirayotgani (F.I.Sh., hujjat ma’lumotlari), qanday ishni bajarish vakolati, amal qilish muddati, sana va imzo ko‘rsatiladi; imzo belgilangan tartibda tasdiqlanadi.
Misol
Men, Karimova Nodira, ... dan 300 000 (uch yuz ming) so‘m pul oldim. Uni 2026-yil 1-dekabrgacha qaytarishni o‘z zimmamga olaman. — hujjat turini aniqlang.
Matnda pul olinganligi tasdiqlanmoqda, summa raqam va so‘z bilan berilgan.
Vakolat berilmagan — demak, ishonchnoma emas.
Iltimos yo‘q — ariza emas; sabab izohlanmagan — tushuntirish xati emas.
Javob: tilxat.
O‘zingizni tekshiring
Problemani hal qildik, okey? — nutqning qaysi sifati buzilgan?
Boshqa shaxsga o‘z nomidan pensiya olish huquqini beruvchi hujjat qanday ataladi?
Majlis jarayoni va qarorlari qaysi hujjatda qayd etiladi?
Ariza qismlarini tartiblang: imzo, kimdan, matn, kimga, sana.
Biz eng yaxshiroq natijaga erishdik. — qaysi me’yor buzilgan?
O‘quvchi darsga nima uchun kechikkanini direktorga yozma izohlasa, bu qanday hujjat?
O‘z avtobiografiyam birikmasidagi xato qanday ataladi?
Rasmiy yig‘ilishda jo‘ralar deb murojaat qilinsa, nutqning qaysi sifati buziladi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Arizada so‘zlashuv uslubini qo‘llash: iltimos, ruxsat bering-da.
Tilxat va ishonchnomani adashtirish: tilxat — olganlik, ishonchnoma — vakolat.
Tavsifnoma va tarjimai holni adashtirish: tavsifnomani tashkilot yozadi, tarjimai holni shaxsning o‘zi.
Ariza qismlari tartibini buzish (sana va imzoni boshida yozish).