Jadid adabiyoti — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda yuzaga kelgan ma’rifatparvarlik harakatining badiiy ifodasi. «Jadid» so‘zi arabcha «yangi» degani: jadidlar «usuli jadid» (yangi usul) maktablarini ochib, millatni ilm, matbuot va teatr orqali uyg‘otishga intilgan. Aynan shu davrda o‘zbek adabiyotida ilk drama, ilk roman, zamonaviy hikoya va publitsistika paydo bo‘ldi, she’riyat esa xalqqa yaqin sodda tilga o‘tdi. Bu mavzu XX asr o‘zbek adabiyotini tushunishning kaliti: keyingi davr yozuvchilarining deyarli barchasi jadidlar boshlagan yo‘ldan yurgan. Imtihonda muallif — asar moslashtirish, «birinchi»lar, sanalar va asar qahramonlari ko‘p so‘raladi.
§1. Jadidchilik qanday paydo bo‘ldi va nimaga intildi
Jadidchilik Rossiya imperiyasi tarkibidagi musulmon xalqlari orasida tug‘ilgan islohotchilik harakati edi. Uning asoschilaridan biri — Qrim tatari Ismoil Gaspirali (1851–1914): u yangi usul maktabi tizimini yaratgan va 1883-yildan «Tarjumon» gazetasini chiqargan. Turkistonda harakat XX asr boshida kuchaydi.
Maqsad: ilm-ma’rifat, milliy uyg‘onish, jaholat va eskilikka qarshi kurash, millat taraqqiyoti va keyinchalik siyosiy muxtoriyat.
Vositalar: yangi usul maktablari, gazeta va jurnallar (Behbudiyning «Oyina» jurnali va «Samarqand» gazetasi, «Taraqqiy», «Sadoyi Turkiston»), teatr truppalari, darsliklar, xorijda o‘qish.
Adabiy yangiliklar: drama, roman, hikoya, publitsistik maqola; she’riyatda barmoq vazni kuchaydi, til soddalashdi.
Asosiy mavzular: o‘qish-o‘qitish, farzand tarbiyasi, ayollar huquqi, ijtimoiy adolat, Vatan ozodligi.
Nega aynan drama va matbuot? Chunki aholining ko‘pchiligi savodsiz edi: sahnadagi voqeani ko‘rish yoki gazetani ovoz chiqarib o‘qish orqali g‘oya tez tarqalardi. Shuning uchun jadid adabiyoti ochiq ta’limiy, ya’ni o‘rgatuvchi ruhga ega.
Jadid adabiyotining tayanch g‘oyasi: millatni qutqaradigan kuch — ilm va tarbiya.
Usuli jadid — tovush usulida savod o‘rgatuvchi yangi maktab; eski maktabda harflar yodlatilar edi.
§2. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) va «Padarkush»
Behbudiy — Turkiston jadidlarining yetakchisi, Samarqandda faoliyat yuritgan noshir, muharrir, darslik muallifi va dramaturg.
«Padarkush» (Otasini o‘ldirgan) — birinchi o‘zbek dramasi.
«Padarkush»: 1911-yilda yozilgan, 1913-yilda nashr etilgan, 1914-yilda sahnalashtirilgan.
Qahramonlar: Boy — o‘qishni keraksiz deb biladi; Toshmurod — uning o‘qimagan o‘g‘li; Domla va Ziyoli — ilm targ‘ibotchilari; Tangriqul, Nor — Toshmurodni yo‘ldan urgan kishilar.
Syujet: Boy Domlaning o‘g‘lini o‘qitish haqidagi maslahatini rad etadi; tarbiyasiz qolgan Toshmurod yomon yo‘lga kirib, sheriklari bilan otasini o‘ldiradi.
G‘oya: ilmsizlik va tarbiyasizlik fojiaga olib keladi. Ziyolining uzun nutqlari asarning publitsistik tomonini ko‘rsatadi: muallif tomoshabinga to‘g‘ridan to‘g‘ri murojaat qiladi.
Behbudiy 1919-yilda Buxoro amiri buyrug‘i bilan Qarshida qatl etilgan.
Misol
«Padarkush» dramasida voqealar qaysi g‘oyani isbotlaydi? — bosqichma-bosqich.
Tugun: Boy o‘g‘lini o‘qitishdan bosh tortadi.
Voqealar rivoji: Toshmurod yomon do‘stlarga qo‘shiladi, ichkilik va o‘yin-kulgiga beriladi.
Kulminatsiya va yechim: o‘g‘il otasining o‘limiga sababchi bo‘ladi — sarlavhadagi «padarkush» shundan.
Javob: farzandni ilm va tarbiyadan mahrum qilish oilani ham, millatni ham halokatga olib boradi.
§3. Munavvar qori, Abdulla Avloniy va Abdurauf Fitrat
Munavvar qori Abdurashidxonov (1878–1931) — Toshkentdagi yangi usul maktablarining tashkilotchisi, alifbo va o‘qish kitoblari muallifi, matbuotchi.
Abdulla Avloniy (1878–1934) — pedagog, shoir, dramaturg, «Turon» teatr truppasining tashkilotchilaridan.
«Turkiy guliston yoxud axloq» (1913) — axloqiy-ta’limiy asar; yaxshi va yomon xulqlarni birma-bir tushuntiradi. Mashhur fikri: Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidir.
«Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» darsliklari; «Adabiyot yoxud milliy she’rlar» to‘plami.
Abdurauf Fitrat (1886–1938) — mutafakkir, dramaturg, shoir, olim.
Publitsistik asari «Munozara» — Buxoroda yangi usul maktabi kerakmi degan bahs shaklida yozilgan.
«Abulfayzxon» — tarixiy tragediya: Buxoro hukmdori Abulfayzxon va saroydagi fitnalar, hokimiyat uchun qonli kurash; zulm o‘z egasini halok qiladi degan xulosa.
Dramalari: «Hind ixtilolchilari», «Shaytonning tangriga isyoni»; nasriy asari «Qiyomat»; she’rlari: «O‘git», «Sharq».
Adabiyot nazariyasi va aruz bo‘yicha ilmiy asarlar muallifi, o‘zbek adabiyotshunosligining asoschilaridan.
§4. Abdulla Qodiriy (1894–1938) — birinchi o‘zbek romani
«O‘tkan kunlar» — birinchi o‘zbek romani: 1922–1925 yillarda qismlab e’lon qilingan. Voqealar XIX asr o‘rtalarida Toshkent va Marg‘ilonda, Qo‘qon xonligi davrida kechadi.
Qahramonlar: Otabek — ilg‘or fikrli, halol yigit; Kumush — uning sevgilisi va rafiqasi; Yusufbek hoji — Otabekning dono otasi; O‘zbek oyim — onasi, eski urf-odatlar tarafdori; Mirzakarim qutidor — Kumushning otasi; Zaynab — Otabekning ikkinchi xotini, rashk tufayli Kumushni zaharlaydi; Homid — razil raqib.
G‘oya: eski urf-odatlar, ichki nizolar va jaholat fojiasi; vatan birligi, sof muhabbat.
«Mehrobdan chayon» (1929) — Qo‘qon xonligi davri, qahramonlari Anvar va Ra’no; xon saroyi va riyokor ulamolar tanqidi.
«Obid ketmon» qissasi, «Juvonboz», «Uloqda» hikoyalari; «Toshpo‘lat tajang nima deydir?» hajviy feletonlari.
Qodiriy jadid g‘oyalarini publitsistik nutq bilan emas, tirik xarakterlar va voqealar orqali ko‘rsatdi — shu bilan o‘zbek nasrini yangi bosqichga olib chiqdi.
Misol
«O‘tkan kunlar»dagi fojianing ijtimoiy sababi nima?
Otabek Kumushni sevib uylanadi, oila esa ota-ona roziligisiz tuzilgan bu nikohni tan olmaydi.
O‘zbek oyim o‘g‘lini Toshkentlik qiz Zaynabga ham uylantiradi — ko‘pxotinlik odati.
Rashk va kundoshlik Zaynabni jinoyatga — Kumushni zaharlashga olib keladi.
Javob: fojia ildizi — eskirgan urf-odat va jaholat; muallif shaxsiy fojia orqali jamiyat illatini ko‘rsatadi.
§5. Cho‘lpon va Hamza
Abdulhamid Cho‘lpon (1897–1938) — shoir, romanavis, dramaturg, tarjimon.
She’riy to‘plamlari: «Uyg‘onish», «Buloqlar», «Tong sirlari», «Soz». Asosiy motiv — erk, millat uyg‘onishi, ozodlik sog‘inchi; tabiat manzaralari ko‘pincha ramziy ma’noga ega (tong — uyg‘onish, kishan — tutqunlik).
Roman «Kecha va kunduz»: Zebi — begunoh qiz, Razzoq so‘fi — uning mutaassib otasi, Akbarali mingboshi, Miryoqub. Mustamlaka davri hayoti va ayollar qismati.
Shekspirning «Hamlet»ini o‘zbek tiliga tarjima qilgan; «Yorqinoy» dramasi.
Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) — shoir, dramaturg; «Zaharli hayot» dramasi (1916) — majburiy nikoh fojiasi. Hamza ham yangi usul maktablari ochgan.
Misol
«Uyg‘onish», «Buloqlar», «Tong sirlari» to‘plamlari qaysi muallifniki va ularni nima birlashtiradi?
Uchala to‘plam ham Cho‘lponga tegishli — imtihonda «sarlavhada tong, uyg‘onish» bo‘lsa, birinchi bo‘lib Cho‘lponni o‘ylang.
Sarlavhalar ramziy: uyg‘onish — millatning g‘aflatdan turishi, buloq — yangi hayot manbai, tong — ozodlik umidi.
Javob: Cho‘lpon; to‘plamlarni erk va milliy uyg‘onish g‘oyasi birlashtiradi.
§6. Jadidlarning taqdiri va merosi
1917-yil oxirida jadidlar Turkiston muxtoriyatini e’lon qilishda faol qatnashdi; muxtoriyat 1918-yil boshida qurol kuchi bilan tugatildi. Sovet hokimiyati yillarida jadidlar avval «millatchi» deb tanqid qilindi, so‘ng qatag‘on qilindi.
Behbudiy — 1919-yilda qatl etilgan; Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpon — 1938-yilda otib tashlangan.
Ularning asarlari uzoq yillar man etildi va to‘liq ravishda mustaqillik yillarida o‘quvchiga qaytarildi. Bugun jadidlar merosi milliy uyg‘onish, ta’lim va matbuot tarixining asosiy qismi sifatida o‘rganiladi.