Turkiy yozma adabiyotning tarixi Navoiydan ancha oldin — tosh bitiklardan boshlanadi. Bu mavzuda VII–XV asr boshlarigacha bo‘lgan yodgorliklar, ularning mualliflari, yozilgan yili va asosiy g‘oyalari o‘rganiladi. Imtihonda ko‘pincha muallif — asar — yil moslashtirish va ramziy obrazlar so‘raladi, shuning uchun quyidagi faktlarni jadval kabi aniq eslab qoling.
§1. O‘rxun-Enasoy bitiklari (VII–VIII asrlar)
Turkiy yozma adabiyotning eng qadimgi namunalari; Mo‘g‘ulistondagi O‘rxun daryosi va Sibirdagi Enasoy (Yenisey) havzasidan topilgan.
Yozuvi — runik (turkiy run) yozuv; uni 1893-yilda daniyalik olim Vilhelm Tomsen o‘qigan.
Eng mashhurlari: To‘nyuquq, Kultegin (732), Bilga xoqon (735) bitiktoshlari. Kultegin va Bilga xoqon bitiklarini Yo‘llug‘ tegin bitgan.
Mazmuni: xoqonlar va sarkardalarning jasorati, el-yurt birligi, xalqni nifoqdan ogohlantirish. Bilga xoqon tilidan: el birligini saqlash, xoqonga sadoqat chaqirig‘i.
Bitiklar — tarixiy hujjat va badiiy matn birga: ularda murojaat, takror, ritmik nasr bor.
§2. Mahmud Koshg‘ariy — «Devonu lug‘otit turk» (1072–1074)
Bag‘dodda yozilgan, turkiy so‘zlarning arab tilida izohlangan qomusiy lug‘ati.
Ahamiyati: turkiy qabilalar, ularning tili va shevalari haqida ma’lumot; dunyo xaritasi ilova qilingan.
Adabiy qimmati: so‘zlarga misol sifatida xalq qo‘shiqlari, maqollar, she’riy parchalar keltirilgan — qadimgi turkiy folklorning noyob manbai.
«Devonu lug‘otit turk» — badiiy asar emas, lug‘at; lekin ichida adabiy namunalar saqlangan.
§3. Yusuf Xos Hojib — «Qutadg‘u bilig» (1069–1070)
Muallif Bolasog‘unda tug‘ilgan, asarni Koshg‘arda yozib, Qoraxoniy hukmdori Tabg‘ach Bug‘roxonga taqdim etgan; shundan so‘ng «Xos Hojib» unvonini olgan.
Nomi: «Qutga (baxt-saodatga) eltuvchi bilim».
Shakli: masnaviy, aruzning mutaqorib bahrida; ruboiylar ham bor. Didaktik-falsafiy doston.
To‘rt ramziy obraz:
Kuntug‘di — hukmdor (elig), adolat ramzi;
Oyto‘ldi — vazir, davlat (baxt, saodat) ramzi;
O‘gdulmish — Oyto‘ldining o‘g‘li, aql ramzi;
O‘zg‘urmish — zohid, qanoat (oqibat) ramzi.
G‘oya: davlatni adolat va aql bilan boshqarish, ilm-ma’rifat, odob.
Misol
Asarda hukmdorga dono maslahatlar beradigan, aql timsoli bo‘lgan qahramon kim? — bosqichma-bosqich.
Asar — «Qutadg‘u bilig» (ramziy obrazlar shu asarda).
Obrazlarni ramzi bilan eslaymiz: Kuntug‘di — adolat, Oyto‘ldi — davlat, O‘gdulmish — aql, O‘zg‘urmish — qanoat.
«Aql» — O‘gdulmish; u otasi Oyto‘ldidan keyin vazir bo‘ladi.
Javob: O‘gdulmish.
§4. Ahmad Yugnakiy va Ahmad Yassaviy
Ahmad Yugnakiy — «Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar armug‘oni»), XII asr. Didaktik doston: ilm va jaholat, til odobi, saxovat va baxillik, kamtarlik, dunyoning o‘tkinchiligi haqida. Mashhur fikr: tilni tiyish, ilmning foydasi. Ahmad Yassaviy (vafoti 1166) — tasavvufiy she’riyat asoschisi, Yassaviya tariqati piri. «Devoni hikmat» — hikmatlar to‘plami. Hikmat — barmoq vaznida, xalqqa tushunarli tilda yozilgan diniy-tasavvufiy she’r. Mavzulari: Allohga muhabbat, nafsni tiyish, kamtarlik, yetim-qashshoqlarga shafqat. Turkiston shahridagi maqbarasi Amir Temur buyrug‘i bilan qurilgan.
§5. XIV – XV asr boshlari adabiyoti
Rabg‘uziy — «Qissasi Rabg‘uziy» (1309–1310): payg‘ambarlar haqidagi qissalar, nasr va nazm aralash.
Qutb — «Xusrav va Shirin»: Nizomiy dostonining turkiy tildagi erkin tarjimasi.
Xorazmiy — «Muhabbatnoma» (1353): nomalar (maktublar) shaklidagi ishqiy asar.
Sayfi Saroyi — «Guliston bit-turkiy»: Sa’diy «Guliston»ining turkiy tarjimasi.
Durbek — «Yusuf va Zulayxo» (1409).
Lutfiy — «Gul va Navro‘z» dostoni (1411), g‘azal va tuyuqlar ustasi; Navoiy uni «malik ul-kalom» (so‘z mulkining sultoni) deb ulug‘lagan.
Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy — g‘azalnavis shoirlar; ular turkiy g‘azalchilikni Navoiygacha yuksaltirgan.
§6. Davrni yaxlit ko‘rish va tahlil savollari
Bu davr adabiyotining umumiy belgilari:
Didaktika — deyarli barcha asarlar pand-nasihat, odob, adolatli boshqaruv haqida.
Ramziylik — obrazlar tushuncha ramzi (adolat, aql, qanoat).
Tarjima va nazira — Nizomiy, Sa’diy asarlari turkiy tilga o‘giriladi; bu turkiy adabiy tilning imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Tasavvuf — Yassaviy hikmatlari orqali xalq orasiga keng yoyiladi.
Tahlil uchun savollar:
Asar kimga bag‘ishlangan va bu uning mazmuniga qanday ta’sir qilgan?
Muallif qaysi fazilatlarni ulug‘laydi, qaysi illatlarni qoralaydi?
Asar shakli (masnaviy, hikmat, noma, nasr) mazmunga qanday mos keladi?
Asarning keyingi adabiyotga (masalan, Navoiyga) ta’siri qanday?
Misol
Moslashtiring: 1) Durbek; 2) Rabg‘uziy; 3) Sayfi Saroyi — a) «Guliston bit-turkiy»; b) «Yusuf va Zulayxo»; c) «Qissasi Rabg‘uziy».
Rabg‘uziy — uning nomi asar nomida bor → 2-c.
Sayfi Saroyi Sa’diy «Guliston»ini tarjima qilgan → 3-a.
Qolgani: Durbek — «Yusuf va Zulayxo» (1409) → 1-b.
Javob: 1-b, 2-c, 3-a.
§7. Xronologiya: yodgorliklarni vaqt chizig‘iga joylash
Imtihonda asarlarni yaratilish tartibida joylashtirish so‘raladi. Buning uchun aniq yillarni bir chiziqqa terib olish kifoya:
1409 — Durbek «Yusuf va Zulayxo»; 1411 — Lutfiy «Gul va Navro‘z».
«Qutadg‘u bilig» (1069–1070) «Devonu lug‘otit turk»dan (1072–1074) bir necha yil oldin yozilgan — bu ko‘p chalkashtiriladigan juftlik.
Ikkala yirik asar — «Qutadg‘u bilig» va «Devonu lug‘otit turk» — Qoraxoniylar davriga, XI asrning 60–70-yillariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda turkiy til ilm va adabiyot tili sifatida mustahkamlanadi: Koshg‘ariy turkiy tilning boyligini arab o‘quvchisiga tushuntirsa, Yusuf Xos Hojib katta falsafiy dostonni turkiy tilda yaratadi. Keyinroq Navoiy «Muhokamat ul-lug‘atayn»da (1499) shu yo‘lni nazariy jihatdan himoya qiladi.
Yodlashda asarlarni janr guruhlari bo‘yicha ham ajratish foydali: bitiklar — tosh yodgorliklar; «Qutadg‘u bilig», «Hibat ul-haqoyiq» — didaktik dostonlar; «Devoni hikmat» — tasavvufiy she’riyat; «Qissasi Rabg‘uziy» — diniy qissalar; «Muhabbatnoma», «Gul va Navro‘z», «Yusuf va Zulayxo» — ishqiy asarlar.
Misol
Asarlarni yaratilish tartibida joylashtiring: «Muhabbatnoma», «Devonu lug‘otit turk», Kultegin bitigi, «Qutadg‘u bilig», «Gul va Navro‘z».
Eng qadimgisi — Kultegin bitigi (732).
XI asr: «Qutadg‘u bilig» (1069–1070), so‘ng «Devonu lug‘otit turk» (1072–1074).