Fonetika: tovush va harf

Fonetika tilning tovush tomonini, grafika esa tovushlarning yozuvda qanday harflar bilan ifodalanishini o‘rganadi. Har qanday so‘z avvalo tovushlar zanjiri: tol va tor so‘zlari faqat bitta tovush bilan farq qiladi, lekin butunlay boshqa narsani bildiradi. Imtihonda bu bo‘limdan tovushlarni tasniflash, harf va tovush sonini sanash, ma’no farqlovchi tovushlarni topish va alifbo tarixiga oid topshiriqlar beriladi. Fonetikani bilmasdan bo‘g‘in, imlo va fonetik hodisalar mavzularini ham tushunib bo‘lmaydi, shuning uchun «tovush» va «harf» tushunchalarini aniq ajratish shart.

§1. Tovush, harf va fonema

Tovush — nutq a’zolari (o‘pka, ovoz paychalari, til, lab, tish, tanglay) ishtirokida hosil bo‘ladigan, quloq bilan eshitiladigan eng kichik nutq birligi. Harf — tovushning yozuvdagi shartli belgisi.

Tovush va harf har doim ham bir-biriga teng emas:

• bitta tovush ikki belgi bilan yozilishi mumkin: sh, ch, ng (harf birikmalari), o‘, g‘;
• bitta harf ikki xil tovushni bildirishi mumkin: j harfi jo‘ja, jon so‘zlarida bir tovushni, jurnal, garaj so‘zlarida boshqa tovushni ifodalaydi;
• tutuq belgisi ’ harf ham, tovush ham emas — u oldingi unlining cho‘ziqroq yoki uzuq aytilishini ko‘rsatadi: ma’no, san’at, ta’lim.

Ma’no farqlash uchun xizmat qiladigan tovush fonema deyiladi. Agar ikki so‘z bitta tovush bilan farqlansa va bu farq ma’noni o‘zgartirsa, o‘sha tovushlar alohida fonemalardir: tol — tor — tosh, kul — ko‘l, qo‘l — ko‘l, bor — bo‘r, ot — o‘t.

§2. Yozuvlar tarixi va hozirgi alifbo

Ajdodlarimiz turli davrlarda turli yozuvlardan foydalangan:

• O‘rxun-Enasoy (runik) yozuvi — VI–VIII asrlarga oid bitiktoshlar shu yozuvda.
• Uyg‘ur yozuvi — Qutadg‘u biligning ayrim qo‘lyozma nusxalari shu yozuvda ko‘chirilgan.
• Arab yozuvi — X asrdan XX asr boshigacha asosiy yozuv; mumtoz adabiyotimiz shu yozuvda yaratilgan.
• 1929 yildan lotin, 1940 yildan kirill yozuviga asoslangan alifbo qo‘llangan.
• 1993 yil 2 sentyabrda lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi joriy etilishi haqida qonun qabul qilindi; amaldagi tahriri 1995 yilda tasdiqlangan.

O‘zbek alifbosiga xos harflar: o‘, g‘, sh, ch, ng. o‘ va g‘ dagi belgi ‘ (teskari vergul) bilan tutuq belgisi ’ boshqa-boshqa belgilardir; ularni adashtirish imlo xatosi hisoblanadi.

§3. Unli tovushlar

Unlilar hosil bo‘lishida havo og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchramaydi, ular faqat ovozdan iborat va bo‘g‘in hosil qiladi. Adabiy o‘zbek tilida 6 ta unli bor: a, o, u, o‘, e, i.
Unlilar uch belgi asosida tasniflanadi:

• tilning gorizontal harakatiga ko‘ra: old qator (i, e, a) va orqa qator (u, o‘, o);
• tilning ko‘tarilishiga ko‘ra: yuqori (i, u), o‘rta (e, o‘), quyi (a, o);
• lablarning ishtirokiga ko‘ra: lablangan (u, o‘, o) va lablanmagan (i, e, a).

Bu tasnifni bilish ma’no farqini tushuntirishga yordam beradi: kul va ko‘l faqat unlining ko‘tarilish darajasi bilan farq qiladi (u — yuqori, o‘ — o‘rta).

Misol

O‘zbekiston so‘zida nechta unli bor va ular qanday tasniflanadi?

1. So‘zni tovushlarga ajratamiz: o‘-z-b-e-k-i-s-t-o-n.
2. Unlilar: o‘, e, i, o — 4 ta, demak so‘zda 4 bo‘g‘in bor.
3. o‘ — orqa qator, o‘rta, lablangan; e — old qator, o‘rta, lablanmagan.
4. i — old qator, yuqori, lablanmagan; o — orqa qator, quyi, lablangan.
5. Javob: 4 unli, ulardan ikkitasi lablangan (o‘, o).

§4. Undosh tovushlar

Undoshlar hosil bo‘lishida havo og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchraydi; ular ovoz va shovqindan yoki faqat shovqindan iborat. O‘zbek tilida undoshlar unlilardan ancha ko‘p.
Ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra:

• jarangli undoshlar (ovoz + shovqin): b, v, g, g‘, d, j, z va boshqalar;
• jarangsiz undoshlar (faqat shovqin): p, f, k, q, x, t, s, sh, ch, h;
• sonorlar (ovoz shovqindan ustun): m, n, ng, l, r, y.

Jarangli va jarangsiz undoshlar ko‘pincha juft hosil qiladi: b–p, d–t, g–k, z–s, v–f. Aynan shu juftlar so‘z oxirida talaffuzda almashadi: kitob [kitop] deb aytiladi, lekin kitob deb yoziladi.
Hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra:

• lab undoshlari: b, p, m, v, f;
• til undoshlari: d, t, n, l, r, s, z, sh, ch, j, y, k, g, ng, q, g‘, x;
• bo‘g‘iz undoshi: h.

Til undoshlari ichida q, g‘, x tilning eng orqa qismida hosil bo‘ladi; shuning uchun q va k, g‘ va g ma’no farqlaydi: qo‘l — ko‘l, qul — kul.
Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra: portlovchi (b, p, d, t, k, g, q), sirg‘aluvchi (v, f, z, s, sh, x, g‘, h), qorishiq (ch, jo‘ja dagi j), burun (m, n, ng), yon (l) va titroq (r) undoshlar ajratiladi.

Misol

b undoshini to‘liq tavsiflang.

1. Hosil bo‘lish o‘rni: ikki lab ishtirok etadi — lab undoshi.
2. Hosil bo‘lish usuli: lablar yopilib, havo birdan portlab chiqadi — portlovchi.
3. Ovoz ishtiroki: ovoz va shovqin bor — jarangli; jufti p.
4. Javob: b — lab, portlovchi, jarangli undosh.

§5. Harf va tovush sonini sanash

Imtihonda eng ko‘p uchraydigan topshiriq — so‘zdagi harflar va tovushlar sonini aniqlash. Quyidagi tartibda ishlang:

• avval so‘zni harflarga ajrating; o‘ va g‘ ni bittadan harf deb sanang, sh, ch, ng ni esa ikki harf deb sanang;
• keyin tovushlarga ajrating: sh, ch, ng bitta tovush;
• tutuq belgisini na harf, na tovush sifatida sanamang.

Bitta so‘zda bir necha harf birikmasi bo‘lsa, farq ham ortadi: choyshab — 8 harf, 6 tovush (ch-o-y-sh-a-b).

Misol

Tong so‘zida nechta harf va nechta tovush bor?

1. Harflar: t, o, n, g — 4 ta.
2. Tovushlar: t, o, ng — 3 ta, chunki ng bitta tovush.
3. Javob: 4 harf, 3 tovush.

§6. Talaffuz va yozuv munosabati

O‘zbek imlosi asosan fonetik tamoyilga tayanadi, ya’ni so‘z ko‘pincha eshitilganicha yoziladi. Lekin talaffuz va yozuv o‘rtasida farqlar ham bor, ularni orfoepiya (to‘g‘ri talaffuz me’yorlari) o‘rganadi:

• so‘z oxiridagi jarangli undosh jarangsiz aytiladi, lekin yozuvda saqlanadi: obod [obot], barg [bark];
• qo‘shni undoshlar bir-biriga moslashadi: ketdi [ketti], tuzsiz [tussiz];
• ayrim unlilar talaffuzda qisqa, kuchsiz aytiladi, ammo yozuvda tushirilmaydi: bilan, qishloq.

Shu sababli fonetika orfografiyaning poydevori hisoblanadi: tovushni to‘g‘ri eshitgan va qoidani bilgan o‘quvchi so‘zni to‘g‘ri yozadi.

O‘zingizni tekshiring

1. Choynak so‘zida nechta harf va nechta tovush bor?

2. Lablangan unlilarni ayting.

3. Ma’rifat so‘zidagi ’ belgisi nima deb ataladi?

4. Lotin yozuviga asoslangan hozirgi o‘zbek alifbosi haqidagi qonun qaysi yilda qabul qilingan?

5. Sonor undoshlarni sanang.

6. Kul — ko‘l juftligida qaysi tovushlar ma’no farqlaydi?

7. Tilning ko‘tarilishiga ko‘ra quyi unlilar qaysilar?

8. Sharq so‘zida nechta harf va nechta tovush bor?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• ng, sh, ch ni ikki tovush deb sanash.
• Tutuq belgisi ’ ni o‘ dagi ‘ bilan almashtirish yoki uni harf deb sanash.
• o‘ va u, q va k ni yozuvda farqlamaslik: ko‘l — kul, qo‘l — ko‘l.
• Adabiy tildagi unlilar sonini 7 yoki 8 deb aytish — ular 6 ta.
• Talaffuzdagi jarangsizlanishni yozuvga ko‘chirish: ✗ kitop, ✗ obot.
• Sonor undoshlarni jarangsiz deb hisoblash — ular ovoz ustun bo‘lgan undoshlardir.