Orfografiya qoidalari

Orfografiya (imlo) — so‘zlarni to‘g‘ri yozish qoidalari majmui. Hozirgi o‘zbek imlosi 1995 yilda tasdiqlangan «O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari»ga tayanadi. Imlo bir xil bo‘lmasa, yozma nutq tushunarsiz va tartibsiz bo‘lib qoladi: bir so‘zni har kim har xil yozsa, lug‘at, qidiruv tizimi va o‘quvchi qiynaladi. Imtihonda odatda xato yozilgan so‘zni topish yoki to‘g‘ri variantni tanlash topshiriqlari beriladi. Ularni yechish uchun qoidani yodlashning o‘zi yetmaydi — so‘zning tarkibini (o‘zak + qo‘shimcha, qo‘shma so‘z, birikma) ko‘ra bilish kerak.

§1. Imloning tamoyillari

O‘zbek imlosi bir necha tamoyilga asoslanadi:

• Fonetik tamoyil — so‘z eshitilganicha yoziladi: bola, kitobxon; fonetik hodisalar ham yozuvda aks etadi: burni, yuragi, toqqa.
• Morfologik tamoyil — so‘z va qo‘shimchaning asl shakli talaffuz o‘zgarsa ham saqlanadi: kitob [kitop], ketdi [ketti], tuzsiz [tussiz].
• Tarixiy-an’anaviy tamoyil — ayrim so‘zlar an’ana yoki manba tilidagi shakliga yaqin yoziladi: doktor, avtobus, Yevropa.

Demak, so‘zni yozishdan oldin ikki savol bering: 1) bu o‘zgarish uchun maxsus qoida bormi? 2) yo‘q bo‘lsa, so‘zning asl qismlari qanday? Masalan, tog‘ + ga uchun maxsus qoida bor — toqqa; ket + di uchun bunday qoida yo‘q — ketdi.

§2. Unlilar imlosi

• `o` va `a`: o‘zbekcha so‘zlarda o aniq aytiladi: bola, ota, ona, tog‘. Rus tili orqali kirgan so‘zlarda urg‘usiz o [a] ga yaqin aytilsa ham, manba bo‘yicha o yoziladi: doktor, kombayn, avtobus.
• `i` va `u`: talaffuzda kuchsiz, qisqa aytilsa ham yoziladi: bilan, qishloq, kumush.
• `o‘` va `u` ma’no farqlaydi: ko‘l (suv havzasi) — kul (olov qoldig‘i), o‘t (olov, maysa) — ut (yutmoq).
• `e` va `ye`: so‘z boshida va unlidan keyin ruschadan o‘zlashgan ayrim so‘zlarda ye yoziladi: , ; o‘zbekcha so‘zlarda , , .

Tutuq belgisi ’ arabcha o‘zlashmalarda unlidan keyin (unli cho‘ziqroq aytiladi) yoki undoshdan keyin (uzuq aytiladi) yoziladi: ma’no, ta’lim, e’lon, mas’ul, san’at, sur’at. Uni o‘, g‘ dagi ‘ belgisi bilan almashtirib bo‘lmaydi.

§3. Undoshlar imlosi

Jarangli undosh o‘zak oxirida talaffuzda jarangsizlansa ham yoziladi:

Tekshirish usuli: so‘zga unli bilan boshlanadigan qo‘shimcha qo‘shing — kitobi, obodi: jarangli undosh aniq eshitiladi.
So‘z oxiridagi undosh qo‘shilmasi talaffuzda soddalashsa ham to‘liq yoziladi: do‘st, go‘sht, farzand, xursand, baland.
`h` va `x` ma’no farqlaydi: hol (ahvol) — xol (yuzdagi dog‘), hayot, hamma, xalq, xabar. `q` va `k`, `g‘` va `g` ham farqlanadi: qo‘l — ko‘l, qul — kul, g‘oz — go‘zal.
Qo‘sh undoshlar talaffuzga mos holda yoziladi: katta, achchiq, , , , . Ularni bitta harf bilan yozish ma’noni ham buzishi mumkin: degan so‘z yo‘q, bor.

Misol

Farzan, kitop, ozod — qaysi biri to‘g‘ri yozilgan?

1. Farzan — so‘z oxiridagi nd qo‘shilmasi to‘liq yozilishi kerak: farzand (tekshirish: farzandi).
2. Kitop — jarangli b jarangsizlangan holda yozilgan; to‘g‘risi kitob (tekshirish: kitobi).
3. Ozod — jarangli d saqlangan.
4. Javob: faqat ozod to‘g‘ri yozilgan.

§4. Qo‘shib yozish

Bir tushunchani bildiruvchi va bitta so‘zga aylangan birliklar qo‘shib yoziladi:

• qo‘shma otlar: toshbaqa, beshbarmoq, oshqozon, belbog‘, kungaboqar, ko‘zoynak, qo‘ziqorin;
• birinchi qismi son bo‘lgan qo‘shma so‘zlar: uchburchak, beshotar, ikkiyuzlamachi;
• -xona, -noma, -soz, -dosh, -shunos qismli so‘zlar: kutubxona, taklifnoma, soatsoz, sinfdosh, tilshunos;
• yuklama va qo‘shimchalar: -mi, , , , , : , , , , .

§5. Ajratib va chiziqcha bilan yozish

Ajratib yoziladi:

• ko‘makchi fe’lli birikmalar: olib keldi, yozib qo‘ydi, o‘qib chiqdi;
• ot yoki boshqa so‘z + fe’l tarzidagi qo‘shma fe’llar: sotib olmoq, yordam bermoq, qabul qilmoq;
• ko‘makchilar: men bilan, siz uchun, daryo bo‘yi;
• har, hech, bir bilan kelgan birikmalar: har kim, har bir, hech narsa, bir necha;
• rang-tus ma’nosidagi qo‘shma sifatlar: och sariq, to‘q qizil;
• murakkab sonlar: o‘n bir, yigirma besh, .

Chiziqcha bilan yoziladi:

• juft so‘zlar: ota-ona, qozon-tovoq, oldi-berdi, aka-uka;
• takroriy va kuchaytirma shakllar: katta-katta, asta-asta, qip-qizil, ko‘m-ko‘k;
• -u, -yu yuklamasi: kecha-yu kunduz, Toshkent-u Samarqand;
• raqam bilan yozilgan tartib son: 5-sinf, 2026-yil, XXI asr (rim raqamidan keyin chiziqcha qo‘yilmaydi).

Misol

O‘qib chiqdi, o‘qibchiqdi, o‘qib-chiqdi — qaysi biri to‘g‘ri?

1. o‘qib — ravishdosh, asosiy ma’noni beradi; chiqdi — ko‘makchi fe’l, harakat tugaganini bildiradi.
2. Bu qo‘shma so‘z ham, juft so‘z ham emas — ko‘makchi fe’lli birikma.
3. Ko‘makchi fe’lli birikmalar ajratib yoziladi.
4. Javob: o‘qib chiqdi.

§6. Bosh harflar imlosi

Bosh harf bilan yoziladi:

• gap boshidagi so‘z;
• atoqli otlar: kishi ismlari va taxalluslar (Alisher Navoiy, Cho‘lpon), joy nomlari (Amudaryo, Orol dengizi), osmon jismlari (Yer, Quyosh — astronomik ma’noda);
• tashkilot nomlarida birinchi so‘z va tarkibidagi atoqli otlar: Toshkent davlat universiteti, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi;
• asar, gazeta, jurnal nomlarining birinchi so‘zi: «O‘tkan kunlar», «Kecha va kunduz»;
• bayram va muhim sanalar nomining birinchi so‘zi: Mustaqillik kuni, Navro‘z, Xotira va qadrlash kuni.

Misol

Qaysi tashkilot nomi to‘g‘ri yozilgan: Toshkent Davlat Universiteti yoki Toshkent davlat universiteti?

1. Tashkilot nomida birinchi so‘z va atoqli otlar katta harf bilan yoziladi.
2. Toshkent — birinchi so‘z va atoqli ot; davlat, universiteti — turdosh otlar.
3. Turdosh otlar kichik harf bilan yoziladi.
4. Javob: Toshkent davlat universiteti.

§7. Ko‘chirish va qisqartmalar

Satrga sig‘magan so‘zni ko‘chirish ham imlo qoidalarining bir qismi:

• so‘z bo‘g‘in bo‘yicha ko‘chiriladi: mak-tab, kitob-xona;
• bitta harf satr oxirida qoldirilmaydi va keyingi satrga o‘tkazilmaydi: ona, uka bo‘linmaydi;
• o‘, g‘ hamda bitta tovushni bildiruvchi sh, ch, ng bo‘linmaydi: qo‘-shiq, de-ngiz;
• tutuq belgisi oldingi harf bilan qoladi: san’-at, ma’-no;
• harfiy qisqartmalar bo‘linmaydi: BMT, AQSH; raqam bilan yozilgan son va unga qo‘shilgan qism ajratilmaydi: 5-sinf.

O‘zingizni tekshiring

1. Kitop yoki kitob?

2. Hech kim qanday yoziladi?

3. Uchburchak nega qo‘shib yoziladi?

4. Ota-ona nega chiziqcha bilan yoziladi?

5. Hol va xol so‘zlarining ma’nosi qanday farq qiladi?

6. Olib keldi yoki olibkeldi?

7. Och yashil qanday yoziladi?

8. Ma’lumot so‘zidagi ’ qanday belgi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Talaffuz bo‘yicha yozish: ✗ kitop, ✗ obot, ✗ farzan.
• Ko‘makchi fe’llarni qo‘shib yozish: ✗ olibkeldi.
• Tashkilot nomidagi barcha so‘zlarni katta harf bilan yozish.
• h va x ni almashtirish: ✗ xayot → ✓ hayot.
• Tutuq belgisi o‘rniga ‘ qo‘yish yoki uni tushirib qoldirish: ✗ mano → ✓ ma’no.
• Qo‘shma so‘zni ajratib yozish: ✗ kunga boqar → ✓ kungaboqar.