Avval o‘rganing: Ot va artikl
Nemis tilida to‘rtta kelishik (Kasus) bor: Nominativ, Akkusativ, Dativ va Genitiv. O‘zbek tilidan farqli ravishda kelishik asosan otning o‘ziga emas, artiklga qo‘shiladi: der Mann → den Mann → dem Mann → des Mannes. Kelishikni to‘g‘ri tanlash gapda kim harakat qilayotgani, kimga yoki nimaga yo‘naltirilganini ko‘rsatishning asosiy vositasi. Kelishik fe’l, predlog yoki gapdagi vazifa tomonidan belgilanadi, shuning uchun bu mavzu artikl, olmosh, predlog va sifat qo‘shimchalari mavzularining markazida turadi. O‘zbek tilidagi kelishiklar bilan taqqoslash yordam beradi: Akkusativ taxminan tushum kelishigiga ("-ni"), Dativ — jo‘nalish kelishigiga ("-ga"), Genitiv — qaratqich kelishigiga ("-ning") mos keladi.
Nominativ — Wer? Was? (kim? nima?) — ega: Der Mann liest.
Akkusativ — Wen? Was? (kimni? nimani?) — vositasiz to‘ldiruvchi: Ich sehe den Mann.
Dativ — Wem? (kimga?) — vositali to‘ldiruvchi, oluvchi: Ich helfe dem Mann.
Genitiv — Wessen? (kimning?) — qarashlilik: das Auto des Mannes
Nominativ sein, werden, bleiben fe’llaridan keyin ham keladi, chunki bu fe’llar ikki tomonni tenglashtiradi: Er ist ein guter Lehrer., Sie wird Ärztin.
Kelishikni aniqlash uchun avval savol bering: kim harakat qilyapti (Nominativ)? harakat kimga/nimaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushyapti (Akkusativ)? kim oluvchi yoki manfaatdor (Dativ)?
Aniq artikl:
Nom: der · die · das · die (ko‘plik)
Akk: den · die · das · die
Dat: dem · der · dem · den (+n)
Gen: des (+s) · der · des (+s) · der
Noaniq va inkor artikl (ein/kein):
Nom: ein · eine · ein · keine
Akk: einen · eine · ein · keine
Dat: einem · einer · einem · keinen (+n)
Gen: eines (+s) · einer · eines (+s) · keiner
Egalik olmoshlari (mein, dein, sein, ihr, unser, euer, Ihr) ein/kein kabi turlanadi: mein Vater → meinen Vater → meinem Vater → meines Vaters.
Eslab qolish uchun: faqat erkak jinsi Akkusativda o‘zgaradi (der → den, ein → einen); ayol va o‘rta jinsda va ko‘plikda Akkusativ = Nominativ. Dativda esa -m erkak va o‘rta jinsni, -r ayol jinsini, -n ko‘plikni bildiradi.
Otning o‘zidagi o‘zgarishlar: Dativ ko‘plikda -n (den Kindern, agar ot -n yoki -s bilan tugamasa: den Frauen, den Autos); Genitivda erkak va o‘rta jins -s/-es oladi (des Vaters, des Hauses).
Tartib: ikkalasi ot bo‘lsa — Dativ, keyin Akkusativ; Akkusativ olmosh bo‘lsa — u oldinga o‘tadi: Ich gebe ihn dem Kind.
Kishilik olmoshlari ham turlanadi: ich → mich → mir, du → dich → dir, er → ihn → ihm, sie → sie → ihr, wir → uns → uns, Sie → Sie → Ihnen.
Der Lehrer erklärt ___ (die Studenten) ___ (die Regel).
Kelishikni ko‘pincha predlog belgilaydi:
Akkusativ: durch, für, gegen, ohne, um — für meinen Bruder
Dativ: aus, bei, mit, nach, seit, von, zu, gegenüber — mit dem Bus
Ikki yoqlama: an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen — Wo? → Dativ, Wohin? → Akkusativ
Genitiv: wegen, trotz, während, statt — wegen des Regens
Ikki yoqlama predloglar mantiqqa asoslanadi: joy (statik holat) — Dativ: Das Buch liegt auf dem Tisch.; yo‘nalish (harakat) — Akkusativ: Ich lege das Buch auf den Tisch. Batafsil predloglar mavzusida o‘rganiladi.
Wir gehen heute ___ (in, das Kino), danach sitzen wir ___ (in, das Café).
Ba’zi erkak jinsdagi otlar Nominativdan boshqa barcha kelishiklarda -(e)n oladi: der Student → den/dem/des Studenten, der Junge → den Jungen, der Herr → den Herrn, der Kollege, der Mensch, der Nachbar, der Name (des Namens). Bular odatda:
Kennst du ___ neuen Kollegen? Ich habe gestern mit ___ Präsidenten gesprochen. (der Kollege, der Präsident)
Genitiv yozma nutqda ko‘proq: das Ende des Films, die Farbe der Blume, die Meinung der Studenten. Og‘zaki nutqda ko‘pincha von + Dativ bilan almashtiriladi: das Auto von meinem Vater. Atoqli otlarda -s qo‘shiladi va artikl tushadi: Annas Buch, Deutschlands Hauptstadt. Genitivdagi ot aniqlanayotgan otdan keyin keladi (o‘zbek tilidan farqli): das Haus meiner Eltern — "ota-onamning uyi".
Bir bo‘g‘inli erkak/o‘rta jins otlar ko‘pincha -es oladi: des Mannes, des Kindes; ko‘p bo‘g‘inlilar -s: des Lehrers.