Yevrosiyo

Yevrosiyo — eng katta materik va "rekordlar materigi": Yerning eng baland cho‘qqisi, quruqlikning eng past nuqtasi, eng katta va eng chuqur ko‘llar, Shimoliy yarimsharning sovuq qutbi va eng ko‘p yog‘in tushadigan joylar shu yerda. U to‘rt okean bilan o‘ralgan va barcha iqlim mintaqalarida joylashgan. Materikning ulkanligi va murakkab tuzilishi tabiatining nihoyatda xilma-xilligini belgilaydi. O‘zbekiston ham shu materikda joylashgan. Imtihonda materik rekordlari, relyef va daryolarni okean havzalari bo‘yicha guruhlash, iqlimning g‘arbdan sharqqa o‘zgarishi va subregionlarni tavsif bo‘yicha aniqlash so‘raladi.

§1. Geografik o‘rni

Materik to‘liq Shimoliy yarimsharda (unga yaqin orollarning bir qismi Janubiy yarimsharga o‘tadi), asosan Sharqiy yarimsharda joylashgan. Chekka nuqtalari: shimolda — Chelyuskin burni, janubda — Piay burni (Malakka yarimoroli), g‘arbda — Roka burni (Pireney yarimoroli), sharqda — Dejnyov burni (Chukotka). Materik ekvator yaqinidan Arktikagacha cho‘zilgan — shuning uchun unda arktikadan ekvatorialgacha barcha iqlim mintaqalari bor.
Yevropa va Osiyo shartli chegarasi: Ural tog‘larining sharqiy etagi, Ural daryosi, Kaspiy dengizi, Kuma-Manich botig‘i, Azov va Qora dengizlar, Bosfor va Dardanell bo‘g‘ozlari. Yevropa — materikning kichikroq, g‘arbiy qismi; Osiyo — kattaroq qismi. Bu chegara tabiiy emas, balki tarixan kelishilgan, shuning uchun u "shartli" deyiladi.

Misol

Chelyuskin burni taxminan 77,7° sh.k. da, Piay burni taxminan 1,3° sh.k. da. Materikning shimoldan janubga uzunligi taxminan qancha?

1. Ikkala nuqta Shimoliy yarimsharda — kengliklar ayiriladi: 77,7 − 1,3 = 76,4°.
2. Meridian bo‘ylab 1° ≈ 111 km.
3. Uzunlik: 76,4 · 111 ≈ 8480 km. Javob: taxminan 8500 km.

§2. Relyefi va foydali qazilmalari

Yevrosiyo bir necha qadimgi platforma (Sharqiy Yevropa, Sibir, Xitoy, Hind, Arabiston) va ular orasidagi burmali mintaqalardan tuzilgan — shuning uchun uning relyefi eng murakkab, o‘rtacha balandligi Antarktidadan keyin ikkinchi.

• Tog‘lar: janubda Alp-Himolay burmali mintaqasi — Pireney, Alp, Karpat, Kavkaz, Pomir, Himolay (Jomolungma, 8848 m — Yerning eng baland nuqtasi); bu mintaqa yosh va seysmik faol. Ichkarida Tyanshan, Oltoy; Yevropa va Osiyo chegarasida qadimgi, past Ural tog‘lari. Sharqiy chekkada — Tinch okean "olov halqasi"ning vulqonli orollari (Yaponiya, Kamchatka).
• Tekisliklar: Sharqiy Yevropa (Rus) tekisligi, G‘arbiy Sibir pasttekisligi (keng, botqoqli), Turon tekisligi, Buyuk Xitoy tekisligi, Hind-Gang pasttekisligi.
• Yassitog‘liklar: Tibet (eng baland va keng), O‘rta Sibir, Dekan, Arabiston.
• O‘lik dengiz sohili (taxminan −430 m) — quruqlikning eng past nuqtasi.

Boyliklari: neft va gaz (Fors qo‘ltig‘i, G‘arbiy Sibir), ko‘mir (Xitoy, Rossiya), temir ruda, rangli metallar (burmali tog‘larda).

§3. Iqlimi

Yevrosiyo barcha iqlim mintaqalarida joylashgan. Iqlimning asosiy xususiyatlari:

• G‘arbdan sharqqa kontinentallik ortadi: Atlantika yaqinida g‘arbiy shamollar va iliq Shimoliy Atlantika oqimi ta’sirida dengiz iqlimi (yumshoq qish, salqin nam yoz), ichkariga qarab qish sovuqlashadi, yog‘in kamayadi, Sibirda esa keskin kontinental iqlim.
• Oymyakon va Verxoyansk — Shimoliy yarimsharning sovuq qutbi; qishda bu yerda kuchli antisiklon hosil bo‘ladi.
• Sharqiy va Janubiy Osiyoda mussonlar: yozda okeandan nam havo — kuchli yomg‘irlar (Cherrapunji — dunyodagi eng ko‘p yog‘in tushadigan joylardan), qishda quruqlikdan quruq havo.
• Ichki hududlarda — cho‘llar (Gobi, Taklamakon, Arabiston, Tar, O‘rta Osiyo cho‘llari).
• O‘rta yer dengizi bo‘yida — subtropik iqlim: issiq quruq yoz, iliq nam qish.

Misol

Taxminiy ma’lumotlar: G‘arbiy Yevropadagi shaharda yanvar +4 °C, iyul +17 °C; Oymyakonda yanvar −46 °C, iyul +15 °C. Amplitudalarni taqqoslang.

1. G‘arbiy Yevropa: 17 − 4 = 13 °C.
2. Oymyakon: 15 − (−46) = 61 °C.
3. Javob: Oymyakonda amplituda ancha katta — okeandan uzoqlashgan sari kontinentallik ortadi.

§4. Ichki suvlari

Daryolarni okean havzalari bo‘yicha guruhlash qulay:

• Shimoliy Muz okeaniga: Ob, Yenisey, Lena — qishda muzlaydi, bahorda quyi oqimi kech eriydi va muz tiqilishlari, toshqinlar bo‘ladi.
• Tinch okeanga: Amur, Xuanxe ("Sariq daryo" — ko‘p loyqa oqizadi), Yanszi — Osiyoning eng uzun daryosi; musson yomg‘irlaridan yozda to‘ladi.
• Hind okeaniga: Gang, Hind (Ind), Dajla va Frot.
• Atlantikaga: Dunay, Reyn, Elba.
• Ichki oqimsiz havzaga: Volga (Yevropaning eng uzun daryosi, Kaspiyga quyiladi), Amudaryo va Sirdaryo.

Ko‘llar: Kaspiy (dunyodagi eng katta ko‘l), Baykal (eng chuqur, dunyodagi chuchuk suvning katta zaxirasi), Ladoga (Yevropaning eng katta ko‘li), Balxash. Tog‘larda katta muzliklar, Sibir va Shimoliy Osiyoda keng abadiy muzloq.

§5. Tabiat zonalari

Shimoldan janubga: arktika cho‘llari → tundra → tayga (dunyodagi eng katta o‘rmon zonasi) → aralash va keng bargli o‘rmonlar → o‘rmon-dasht → dasht → chala cho‘l va cho‘llar → subtropik o‘rmonlar (O‘rta yer dengizi bo‘yi, Xitoy janubi) → savannalar va musson o‘rmonlari (Hindiston, Hindixitoy) → nam ekvatorial o‘rmonlar (Malakka, Indoneziya orollari).
Zonalar Yevropada g‘arbdan sharqqa, materik ichkarisida esa kenglik bo‘yicha tasma shaklida cho‘zilgan; sharqiy qirg‘oqda musson tufayli o‘rmonlar janubga uzoq cho‘ziladi. Tog‘larda — balandlik mintaqalari.

§6. Subregionlar

Yevrosiyo yirik qismlarga — subregionlarga bo‘linadi: Yevropa (Shimoliy, G‘arbiy, Janubiy, Sharqiy), G‘arbiy (Janubi-G‘arbiy) Osiyo, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, Shimoliy Osiyo (Sibir). Har birining tabiati va xo‘jaligi o‘ziga xos: G‘arbiy Osiyo — neft va cho‘llar, Janubiy Osiyo — musson va aholi zichligi, Sharqiy Osiyo — musson, yirik daryolar va sanoat, Sibir — tayga va abadiy muzloq.

Misol

Tavsif: "Subregionning shimolini baland tog‘lar o‘rab turadi, uzun pasttekisligi bor; shimoli-g‘arbida qumli cho‘l, sharqida doimiy yashil o‘rmonlar; mussonli iqlim." Qaysi subregion?

1. Shimolda baland tog‘lar — Himolay.
2. Uzun pasttekislik — Hind-Gang pasttekisligi; shimoli-g‘arbda Tar cho‘li.
3. Musson iqlimi va Himolaydan janubda joylashuv — Hindiston yarimoroli.
4. Javob: Janubiy Osiyo.

§7. Aholi va xo‘jalik

Yevrosiyoda jahon aholisining katta qismi — taxminan uchdan ikki qismidan ko‘prog‘i yashaydi. Eng ko‘p aholili davlatlar — Hindiston va Xitoy; maydoni bo‘yicha dunyodagi eng katta davlat — Rossiya. Qadimgi sivilizatsiyalar o‘choqlari — Mesopotamiya (Dajla va Frot oralig‘i), Hind va Xitoy daryo vodiylari, shuningdek O‘rta Osiyo vohalari — shu materikda joylashgan.
Aholi notekis joylashgan: Janubiy va Sharqiy Osiyo, G‘arbiy Yevropa juda zich; Sibir, Tibet, cho‘llar siyrak. Xo‘jalik ham xilma-xil: G‘arbiy Yevropa va Sharqiy Osiyoda yuqori texnologiyali sanoat, Fors qo‘ltig‘i davlatlarida neft qazib olish, musson hududlarida sholikorlik. Materik bo‘ylab qadimgi Buyuk Ipak yo‘li o‘rnida bugun Yevropa va Osiyoni bog‘lovchi transport yo‘laklari rivojlanmoqda.

O‘zingizni tekshiring

1. Yevropa va Osiyo chegarasidagi tog‘lar?

2. Quruqlikning eng past nuqtasi?

3. Osiyoning eng uzun daryosi?

4. Mussonlar Yevrosiyoning qaysi qismlarida?

5. Eng katta o‘rmon zonasi?

6. Volga qayerga quyiladi?

7. Joyda yanvar −20 °C, iyul +18 °C. Yillik amplituda?

8. Yevrosiyoning eng janubiy materik nuqtasi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Quruqlikning eng past nuqtasi deb Kaspiyni ko‘rsatish — eng pasti O‘lik dengiz sohili.
• Volgani Osiyo daryosi deb yozish — u Yevropaning eng uzun daryosi.
• G‘arbdan sharqqa kontinentallik kamayadi deb o‘ylash — aksincha, ortadi.
• Ob, Yenisey, Lenani Tinch okean havzasiga kiritish — ular Shimoliy Muz okeaniga quyiladi.
• Uralni yosh baland tog‘ deb hisoblash — u qadimgi va past.