Janubiy va Shimoliy Amerika

Shimoliy va Janubiy Amerika — G‘arbiy yarimshardagi ikki materik. Ularning tabiati umumiy "reja" bo‘yicha tuzilgan: g‘arbida yosh baland tog‘lar, sharqida qadimgi past tog‘lar va yassitog‘liklar, o‘rtada keng tekisliklar. Farqlar esa asosan geografik o‘rindan kelib chiqadi: Janubiy Amerika ekvator atrofida joylashgan, Shimoliy Amerika esa Arktikagacha cho‘zilgan. Imtihonda materiklarni tavsif bo‘yicha tanish, rekordlarni (eng uzun tog‘, eng sersuv daryo, eng quruq cho‘l) va sabab-oqibat bog‘lanishlarini bilish talab qilinadi.

§1. Geografik o‘rni va kashf etilishi

Janubiy Amerika maydoni taxminan 18 mln km². Ekvator uning shimoliy qismidan o‘tadi, shuning uchun materikning katta qismi Janubiy yarimsharda. Janubiy tropik materikning o‘rta qismini kesib o‘tadi. Shimolda tor Panama bo‘yni orqali Shimoliy Amerikaga tutashgan; bo‘yin orqali qazilgan Panama kanali Atlantika va Tinch okeanlarini bog‘laydi.
Shimoliy Amerika maydoni taxminan 24 mln km² (orollari bilan). U to‘liq Shimoliy va G‘arbiy yarimsharlarda, Arktikadan tropiklargacha cho‘zilgan — shuning uchun unda arktikadan tropikgacha deyarli barcha iqlim mintaqalari bor. Dunyodagi eng katta orol — Grenlandiya — geografik jihatdan shu materikka tegishli.
Ikkala materik Yevropa uchun 1492 yilda Xristofor Kolumb ekspeditsiyasidan keyin "ochildi". "Amerika" nomi bu yerlar yangi qit’a ekanini ta’kidlagan Amerigo Vespuchchi sharafiga berilgan. Undan oldin bu yerlarda hindu (indeys) xalqlari yashagan va mayya, asteklar, inklar kabi qadimgi sivilizatsiyalar mavjud bo‘lgan.

Misol

Shahar koordinatalari: 23° j.k., 43° g‘.u. U qaysi yarimsharlarda va qaysi materikda joylashgan?

1. "j.k." — janubiy kenglik, demak shahar Janubiy yarimsharda.
2. "g‘.u." — g‘arbiy uzunlik, demak G‘arbiy yarimsharda.
3. Janubiy va G‘arbiy yarimsharlarning tropik kengligida, Atlantika bo‘yida joylashgan materik — Janubiy Amerika.
4. Javob: Janubiy va G‘arbiy yarimsharlar, Janubiy Amerika (bu Rio-de-Janeyro).

§2. Janubiy Amerikaning relyefi va foydali qazilmalari

G‘arbda And tog‘lari — dunyodagi eng uzun tog‘ tizimi (taxminan 9000 km). U Tinch okean litosfera plitasining materik ostiga botishi natijasida hosil bo‘lgan yosh burmali tog‘lar; shuning uchun bu yerda vulqonlar va kuchli zilzilalar ko‘p. Eng baland cho‘qqi — Akonkagua (6961 m), u ayni paytda G‘arbiy yarimsharning eng baland nuqtasi.
Sharqda qadimgi platformada Braziliya va Gviana yassitog‘liklari joylashgan, ular orasida — Amazonka pasttekisligi (dunyodagi eng katta pasttekisliklardan), shuningdek Orinoko va La-Plata pasttekisliklari.
Qazilmalar relyef va tuzilishga bog‘liq: Andlarda — rangli metallar (Chilida mis, Boliviyada qalay, kumush), platforma qalqonlarida — temir ruda (Braziliya), cho‘kindi botiqlarda — neft (Venesuela).

§3. Janubiy Amerikaning iqlimi, suvlari va tabiat zonalari

Janubiy Amerika — eng nam materik. Sababi: materikning keng qismi ekvatorial va subekvatorial kengliklarda; passatlar Atlantikadan namlikni olib keladi; Andlar bu havoni ushlab qolib, butun materik ustida yog‘in yog‘dirishga majbur qiladi.
G‘arbiy qirg‘oqda esa sovuq Peru oqimi havoni pastdan sovutadi, havo ko‘tarilmaydi, yog‘in deyarli bo‘lmaydi. Natijada Atakama — dunyodagi eng quruq cho‘l — hosil bo‘lgan.
Suvlari: Amazonka — dunyodagi eng sersuv va eng katta havzali daryo; Parana, Orinoko, Urugvay. Anxel sharsharasi — dunyodagi eng baland sharshara (979 m). Titikaka — dunyodagi eng baland kema qatnaydigan ko‘llardan biri (taxminan 3800 m).
Tabiat zonalari:

• Selva — nam ekvatorial o‘rmonlar (Amazoniya), ko‘p yarusli, juda boy flora va fauna;
• Savannalar — llanos (Orinoko havzasi) va kampos (Braziliya yassitog‘ligi);
• Pampa — subtropik dashtlar, unumdor tuproq; bug‘doy, makkajo‘xori, chorvachilik;
• Patagoniya chala cho‘llari — materikning janubida, Andlar g‘arbiy shamollarni to‘sadi;
• Andlarda — balandlik mintaqalari.

Misol

Qirg‘oqda havo harorati +22 °C. Titikaka ko‘li taxminan 3800 m balandlikda. Balandlik bo‘yicha pasayish qoidasiga ko‘ra ko‘l ustida harorat qancha?

1. Qoida: har 1 km ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C ga pasayadi.
2. Balandlik: 3800 m = 3,8 km.
3. Pasayish: 3,8 · 6 = 22,8 °C.
4. Harorat: 22 − 22,8 ≈ −0,8 °C. Javob: taxminan −1 °C (shuning uchun And tog‘lari yuqorisida sovuq).

§4. Shimoliy Amerikaning relyefi

G‘arbda Kordilyera — yosh burmali tog‘lar, vulqonlar va zilzilalar mintaqasi. Eng baland cho‘qqi — Denali (6190 m, Alyaskada; Makkinli nomi bilan ham ma’lum). Kordilyera ichida yassitog‘liklar va platolar bor; Kolorado daryosi Kolorado platosida Katta kanyonni kesib o‘tgan. O‘lim vodiysi — dengiz sathidan past va Yerdagi eng issiq joylardan biri.
Sharqda qadimgi, yemirilgan, past Appalachi tog‘lari; bu yerda toshko‘mir konlari bor. Markazda Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar va Missisipi pasttekisligi, shimolda qadimgi muzlik izlari ko‘p bo‘lgan Kanada qalqoni.
Qazilmalar: Kordilyerada rangli metallar va oltin, Appalachida ko‘mir, Meksika ko‘rfazi bo‘yi va Alyaskada neft va gaz, Kanada qalqonida temir va nikel rudalari.

§5. Shimoliy Amerikaning iqlimi, suvlari va zonalari

Kordilyera Tinch okean havosini to‘sadi, shuning uchun materikning ichki qismi kontinental. Relyef meridional (shimoldan janubga) yo‘nalgan, ya’ni kenglik bo‘yicha to‘siq yo‘q: Arktika va tropik havo massalari bemalol kirib, to‘qnashadi. Natijada keskin ob-havo o‘zgarishlari, tornado va qor bo‘ronlari ko‘p. Atlantika va Meksika ko‘rfazidan esa tropik bo‘ronlar (to‘fonlar) keladi. Sharqiy qirg‘oqda iliq Golfstrim, shimoli-sharqda sovuq Labrador oqimi, g‘arbda sovuq Kaliforniya oqimi oqadi.
Suvlari: Missisipi (Missuri irmog‘i bilan) — materikdagi eng uzun daryo tizimi; Makkenzi, Yukon, Kolorado, Kolumbiya. Buyuk ko‘llar — Yuqori ko‘l (dunyodagi eng katta chuchuk ko‘llardan), Michigan, Guron, Eri, Ontario; ular muzlik va tektonik jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan. Eri va Ontario orasida Niagara sharsharasi joylashgan.
Tabiat zonalari shimoldan janubga: Arktika cho‘llari → tundra → tayga → aralash va keng bargli o‘rmonlar → preriyalar (dashtlar) → cho‘llar (janubi-g‘arb) → subtropik va tropik o‘rmonlar (Florida, Markaziy Amerika). Materikning ichki qismida zonalar meridian bo‘ylab ham almashadi, chunki namlik sharqdan g‘arbga kamayadi.

§6. Ikki materikni taqqoslash va aholi

• Umumiy: g‘arbda yosh tog‘lar (And, Kordilyera), sharqda qadimgi tog‘lar va platformalar, o‘rtada tekisliklar.
• Farq: Janubiy Amerika issiq va nam, katta qismi tropik kengliklarda; Shimoliy Amerika sovuq mintaqalargacha boradi, muzlik izlari ko‘p.
• Aholi: tub aholi — hindular; keyin yevropaliklar, Afrikadan keltirilganlar avlodlari, aralash guruhlar (metislar, mulatlar). Lotin Amerikasida ispan, Braziliyada portugal, AQSh va Kanadada ingliz tili asosiy (Kanadaning Kvebek provinsiyasida — fransuz).
• Eng katta davlatlar: Janubiy Amerikada — Braziliya, Shimoliy Amerikada — Kanada (maydoni bo‘yicha dunyoda ikkinchi), keyin AQSh.

Misol

Tavsif: "G‘arbda eng uzun tog‘ tizimi, sharqda yassitog‘liklar; eng nam materik; eng sersuv daryo." Qaysi materik?

1. Eng uzun tog‘ tizimi — And.
2. Eng nam materik va eng sersuv daryo — Amazonka havzasi.
3. Ikkalasi ham bitta materikka tegishli. Javob: Janubiy Amerika.

O‘zingizni tekshiring

1. Dunyodagi eng quruq cho‘l qaysi?

2. Janubiy Amerikadagi subtropik dashtlar qanday ataladi?

3. Shimoliy Amerikaning eng baland cho‘qqisi?

4. Niagara sharsharasi qaysi ikki ko‘l orasida?

5. Dunyodagi eng baland sharshara?

6. Etakda +18 °C. 3 km balandlikdagi cho‘qqida harorat (6 °C/km)?

7. Shimoliy Amerikadagi dashtlar qanday ataladi?

8. Janubiy Amerikaning nam ekvatorial o‘rmonlari qanday ataladi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Akonkaguani Shimoliy Amerikada deb yozish — u Andlarda, Janubiy Amerikada.
• Amazonkani eng uzun daryo deb aytish — u eng sersuv, eng uzuni Nil.
• Appalachi va Kordilyerani almashtirish: Appalachi — sharqda, qadimgi va past.
• Pampa va preriyani adashtirish: pampa — Janubiy, preriya — Shimoliy Amerikada.
• Atakamaning quruqligini faqat issiqlik bilan izohlash — asosiy sabab sovuq oqim va tog‘ to‘sig‘i.