Avval o‘rganing: Biosfera va tabiat zonalari, Dunyo okeani va okeanlar tabiati
Janubiy yarimsharning uch materigi — Afrika, Avstraliya va Antarktida — bir paytlar yagona Gondvana materigining qismlari bo‘lgan. Shuning uchun ularning asosini qadimgi platformalar tashkil qiladi. Lekin tabiatining farqi juda katta va u asosan geografik o‘rindan kelib chiqadi: Afrika ekvator atrofida, Avstraliya tropiklar atrofida, Antarktida esa Janubiy qutb atrofida. Imtihonda materikni tavsifi bo‘yicha aniqlash, rekordlarni va tabiat zonalarini bilish talab qilinadi. Har bir materikni bir xil reja bilan o‘rganing: o‘rni → tuzilishi va relyefi → iqlimi → suvlari → zonalari → aholisi.
Afrika maydoni taxminan 30 mln km² — kattaligi bo‘yicha Yevrosiyodan keyin ikkinchi o‘rinda. Ekvator materikni deyarli o‘rtasidan kesib o‘tadi, Shimoliy va Janubiy tropiklar ham materik ustidan o‘tadi. Shu sababli Afrika eng issiq materik, uning tabiat zonalari esa ekvatordan shimol va janubga simmetrik takrorlanadi. Shimolda O‘rta yer dengizi va Gibraltar bo‘g‘ozi uni Yevropadan, shimoli-sharqda Suvaysh kanali va Qizil dengiz Osiyodan ajratadi.
Relyefi. Materikning asosi — qadimgi Afrika platformasi, shuning uchun baland yassitog‘liklar va platolar ustunlik qiladi; shimoli-g‘arbda past, janubi-sharqda baland ("Baland Afrika"). Shimoli-g‘arbda yosh burmali Atlas tog‘lari. Sharqda Sharqiy Afrika rift tizimi — yer po‘stining ulkan yoriqlari; ularda chuqur ko‘llar (Tanganika) va vulqonlar joylashgan. Eng baland nuqta — so‘ngan vulqon Kilimanjaro (5895 m).
Foydali qazilmalar: oltin va olmos (JAR va boshqalar), mis (Zambiya, Kongo DR), boksit (Gvineya), neft va gaz (Nigeriya, Liviya, Jazoir).
Afrikaning eng shimoliy nuqtasi taxminan 37° sh.k. da, eng janubiy nuqtasi taxminan 35° j.k. da. Materikning shimoldan janubga uzunligi taxminan qancha?
Iqlimi. Afrika yettita iqlim mintaqasida: ekvatorial, ikki subekvatorial, ikki tropik, ikki subtropik. Sahroi Kabir — dunyodagi eng katta issiq cho‘l: bu yerda yil bo‘yi tropik quruq havo hukmron, havo cho‘kadi va yog‘in hosil bo‘lmaydi. Janubi-g‘arbiy qirg‘oqda sovuq Bengela oqimi ta’sirida Namib qirg‘oq cho‘li hosil bo‘lgan.
Suvlari. Nil — dunyodagi eng uzun daryo; u Sahroi Kabirni kesib o‘tadi va O‘rta yer dengiziga quyilib, delta hosil qiladi. Kongo — Afrikaning eng sersuv daryosi, ekvatorni ikki marta kesib o‘tadi, shuning uchun yil bo‘yi sersuv. Niger, Zambezi (unda Viktoriya sharsharasi), Oranj. Ko‘llar: Viktoriya — Afrikaning eng katta ko‘li, Tanganika — tektonik, juda chuqur, Chad — sayoz, maydoni o‘zgaruvchan.
Tabiat zonalari (simmetrik joylashgan):
Aholisi. Afrika aholisi tez o‘smoqda, tabiiy o‘sish dunyoda eng yuqori. Shimolda arablar va berberlar, Sahroi Kabirdan janubda negroid xalqlar yashaydi. Aholi eng ko‘p davlat — Nigeriya.
Tavsif: "Materik ekvatordan shimol va janubga deyarli teng cho‘zilgan, zonalari simmetrik, eng katta maydonni savannalar egallaydi." Qaysi materik?
O‘rni. Eng kichik materik (taxminan 7,7 mln km²), to‘liq Janubiy va Sharqiy yarimsharlarda; Janubiy tropik uni o‘rtasidan kesib o‘tadi. Materikda faqat bitta davlat — Avstraliya Ittifoqi joylashgan.
Relyefi. Asosan tekislik va platolar (qadimgi platforma); sharqda past va o‘rta balandlikdagi Katta Suvayirg‘ich tizmasi; eng baland nuqta — Kossyushko (2228 m). Eyr ko‘li atrofi dengiz sathidan past. Boyliklari: temir ruda, ko‘mir, boksit, oltin, uran.
Iqlimi. Avstraliya — eng quruq materik. Sabablari: katta qismi tropik mintaqada, tropik yuqori bosim hukmron; sharqdagi tog‘lar Tinch okeandan keladigan nam passatlarni to‘sadi; g‘arbiy qirg‘oqdan sovuq G‘arbiy Avstraliya oqimi o‘tadi. Materik markazini cho‘llar egallaydi.
Suvlari. Daryolar kam; asosiysi — Murrey (Darling irmog‘i bilan). Ko‘pchilik daryolar quruq mavsumda qurib qoladi — ular kriklar deyiladi. Materik artezian suvlariga boy, ular chorvachilikda ishlatiladi.
Organik dunyosi. Materik boshqa materiklardan uzoq vaqt ajralib turgan, shuning uchun endemiklar — faqat shu yerda uchraydigan turlar ko‘p: kenguru, koala, ornitorink, exidna, evkalipt. Shimoli-sharqiy qirg‘oq bo‘ylab dunyodagi eng katta marjon tuzilmasi — Katta To‘siq rifi cho‘zilgan.
Okeaniya — Tinch okeanning markaziy va janubi-g‘arbiy qismidagi orollar majmui. U uch guruhga bo‘linadi: Melaneziya ("qora orollar"), Mikroneziya ("mayda orollar"), Polineziya ("ko‘p orollar"). Orollar kelib chiqishiga ko‘ra materik (Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya), vulqon (Gavayi) va marjon (atollar) orollariga bo‘linadi. Yangi Zelandiya — tog‘li, vulqon va geyzerlarga boy orol mamlakat.
O‘rni va tabiati. Antarktida maydoni taxminan 14 mln km², Janubiy qutb atrofida joylashgan. U eng sovuq va o‘rtacha eng baland materik — chunki usti qalin muz qoplami bilan qoplangan (o‘rtacha 2 km dan ortiq, ayrim joylarda 4 km dan ham qalin). Dunyo chuchuk suvining asosiy qismi shu muzda. Eng baland nuqta — Vinson massivi. Eng past harorat — "Vostok" stansiyasi (−89,2 °C). Materik markazidan qirg‘oqqa qarab kuchli sovuq stok shamollari esadi.
Organik dunyosi kambag‘al: qirg‘oqlarda mox va lishayniklar, hayvonlar — pingvinlar, tyulenlar, qushlar; ular oziqni okeandan oladi.
Kashf etilishi. 1820 yilda F. Bellinsgauzen va M. Lazarev ekspeditsiyasi. Janubiy qutbga birinchi bo‘lib R. Amundsen (1911) yetgan, undan bir oy keyin R. Skott.
Huquqiy maqomi. 1959 yilgi Antarktida shartnomasiga ko‘ra materik hech bir davlatga tegishli emas, faqat tinchlik va ilmiy tadqiqotlar uchun foydalaniladi; doimiy aholi yo‘q, faqat ilmiy stansiyalar ishlaydi.
Kilimanjaro etagida (taxminan 1000 m) harorat +25 °C. Cho‘qqida (5895 m) harorat taxminan qancha (har 1 km da 6 °C)?