Jahon mamlakatlari xo‘jaligi mavzusi "mamlakat — uning ixtisoslashuvi — sababi" zanjiriga quriladi. Har bir davlat xo‘jaligi tabiiy resurslar, aholi, tarix va geografik o‘rni asosida shakllangan. Imtihonda mamlakat va tarmoqni moslashtirish, "qaysi davlat haqida gap ketmoqda?" turidagi tavsif savollari va oddiy hisob-kitoblar ko‘p.
§1. Yevropa mamlakatlari
Germaniya — Yevropaning eng yirik iqtisodiyoti va yetakchi eksportchilardan biri. Ixtisoslashuv: avtomobilsozlik (Volkswagen, BMW, Mercedes-Benz), stanoksozlik, kimyo, elektrotexnika. Tarixiy sanoat markazi — Rur havzasi (ko‘mir va metallurgiya asosida shakllangan, hozir qayta tuzilgan). Bosh omil — malakali kadrlar va ilm-fan.
Fransiya — elektr energiyasining katta qismi (taxminan 70 %) AESlarda ishlab chiqariladi; aviatsiya va kosmik sanoat (Tuluza), avtomobil, parfyumeriya; G‘arbiy Yevropaning eng yirik qishloq xo‘jaligi mamlakati (bug‘doy, uzum, vino, pishloq); dunyodagi eng ko‘p turist tashrif buyuradigan mamlakatlardan biri.
Buyuk Britaniya — sanoat to‘ntarishi vatani; London — jahon moliya markazlaridan biri; Shimoliy dengiz nefti va gazi; xizmatlar sohasi ulushi juda yuqori.
Italiya — rivojlangan sanoatli Shimol (Milan, Turin — avtomobil, moda) va nisbatan agrar Janub o‘rtasidagi keskin farq; zaytun, uzum, turizm.
Rossiya — hududi bo‘yicha dunyoda birinchi (17,1 mln km²); neft, gaz, ko‘mir, metallar, yog‘och, bug‘doy eksporti; asosiy sanoat va aholi Yevropa qismida.
Kichik mamlakatlar: Niderlandiya — Roterdam porti, gulchilik va sut chorvachiligi; Shveysariya — banklar, soatlar, farmatsevtika; Norvegiya — neft-gaz, GES, baliqchilik.
§2. Osiyo mamlakatlari
Xitoy — dunyoning ikkinchi iqtisodiyoti, "dunyo fabrikasi": po‘lat, ko‘mir, avtomobil, elektronika, to‘qimachilik bo‘yicha birinchi o‘rinlarda. 1978 yildan islohotlar, 1980 yildan maxsus iqtisodiy zonalar (Shenchjen). Xo‘jalik asosan sharqiy qirg‘oq zonasida to‘plangan, g‘arbi esa kam o‘zlashtirilgan.
Yaponiya — tabiiy resurslari juda kam: xomashyo va yoqilg‘ini import qilib, yuqori texnologik mahsulot eksport qiladi (avtomobil, elektronika, robototexnika, kemasozlik). Sanoat va aholi Tinch okean sohilidagi Tokaydo megalopolisida (Tokio — Nagoya — Osaka).
Janubiy Koreya — "Osiyo yo‘lbarsi": elektronika (Samsung, LG), kemasozlik, avtomobil (Hyundai, Kia).
Hindiston — aholi soni bo‘yicha dunyoda birinchi; IT xizmatlari (Bangalor), farmatsevtika; choy (Assam), jut (Gang deltasi), paxta, sholi; "yashil inqilob".
Fors ko‘rfazi davlatlari (Saudiya Arabistoni, BAA, Quvayt, Qatar) — neft va gaz eksporti asosidagi iqtisodiyot; Qatar — suyultirilgan gaz; BAA (Dubay) — savdo, logistika va turizm markazi.
Indoneziya — dunyodagi eng katta orol (arxipelag) davlat; palma moyi, ko‘mir, kauchuk. Singapur — dunyoning eng yirik portlaridan biri va moliya markazi.
Turkiya — to‘qimachilik, avtomobil yig‘ish, turizm, qishloq xo‘jaligi; Eron — neft va gaz.
Markaziy Osiyo qo‘shnilari:
Qozog‘iston — hududi bo‘yicha mintaqada eng katta va dunyodagi eng katta dengizga chiqish yo‘li yo‘q davlat; neft (Tengiz, Qashag‘an), uran (dunyoda yetakchi), bug‘doy.
Turkmaniston — tabiiy gaz (Galkinish — dunyodagi eng yirik konlardan biri), paxta.
Qirg‘iziston — oltin (Kumtor), Norin daryosidagi GESlar (To‘xtag‘ul).
Tojikiston — alyuminiy (Tursunzoda zavodi), GESlar (Norak, Rog‘un), paxta.
§3. Amerika mamlakatlari
AQSh — dunyoning eng yirik iqtisodiyoti; yuqori texnologiyalar (Kremniy vodiysi, Kaliforniya), aviakosmik sanoat, moliya (Nyu-York). Rayonlari: Shimoli-Sharq — tarixiy sanoat va megalopolis (Boston — Vashington); O‘rta G‘arb — "makkajo‘xori kamari", avtomobil (Detroyt); Janub — neft (Texas), "quyosh kamari"; G‘arb — Kaliforniya, IT va kino. Qishloq xo‘jaligida makkajo‘xori, soya, bug‘doy, paxta bo‘yicha yetakchi.
Kanada — hududi bo‘yicha dunyoda ikkinchi; o‘rmon (yog‘och, qog‘oz), neft (bitumli qumlar), nikel, uran, bug‘doy; aholining asosiy qismi AQSh chegarasi yaqinida.
Braziliya — Lotin Amerikasining eng yirik iqtisodiyoti: kofe, soya, shakarqamish (bioyoqilg‘i — etanol), temir ruda, samolyotsozlik; Amazoniya o‘rmonlari.
Meksika — neft, AQSh chegarasidagi yig‘uv korxonalari, USMCA a’zosi. Argentina — bug‘doy, mol go‘shti (pampa). Chili — mis (dunyoda birinchi). Venesuela — neft zaxiralari bo‘yicha dunyoda birinchi.
§4. Afrika va Avstraliya
JAR (Janubiy Afrika Respublikasi) — Afrikaning eng rivojlangan davlatlaridan biri: oltin, olmos, platina, ko‘mir, metallurgiya.
Nigeriya — Afrikada aholi soni bo‘yicha birinchi; neft eksporti iqtisodiyotning asosi.
Misr — Suvaysh kanali daromadi, Nil vodiysidagi sug‘orma dehqonchilik (paxta), Asvon to‘g‘oni, turizm (piramidalar).
Jazoir, Liviya — neft va gaz; Efiopiya — kofe vatani; Kot-d’Ivuar va Gana — kakao; Kongo DR — kobalt va mis.
Ko‘plab Afrika davlatlari monotovar (bir-ikki xomashyo eksportiga bog‘liq) iqtisodiyotga ega — narxlar tushsa, iqtisodiyot zarar ko‘radi.
Avstraliya — rivojlangan mamlakat, xomashyo eksportchisi: temir ruda, ko‘mir, boksit, oltin, jun (qo‘ychilik), bug‘doy; asosiy xaridor — Osiyo davlatlari.
Misol
"Ta’rif: resurslari kam, xomashyoni import qiladi, avtomobil va elektronika eksport qiladi, sanoat Tinch okean sohilidagi megalopolisda joylashgan. Qaysi mamlakat?"
"Resurslari kam" + "xomashyo importi" — Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur bo‘lishi mumkin.
"Megalopolis Tinch okean sohilida" — Tokaydo (Tokio — Osaka).
Javob: Yaponiya. Kalit so‘zni topish — tavsif savollarining asosiy usuli.
Misol
"Xitoyning maydoni taxminan 9,6 mln km², aholisi taxminan 1,4 mlrd kishi. O‘rtacha aholi zichligini hisoblang."
Zichlik = aholi : maydon.
1 400 000 000 : 9 600 000 ≈ 146 kishi/km².
Javob: taxminan 146 kishi/km². Ammo bu o‘rtacha ko‘rsatkich: sharqiy qirg‘oqda zichlik bir necha yuz kishi, g‘arbdagi tog‘ va cho‘llarda esa juda past.
§5. Mamlakatni tavsiflash rejasi va eksport tuzilishi
Har bir mamlakatni yodlab olishning iloji yo‘q, shuning uchun geograflar tipik reja bo‘yicha ishlaydi. Bu reja istalgan mamlakat haqida tartibli javob tuzishga va ikki mamlakatni solishtirishga yordam beradi. Iqtisodiy-geografik tavsif rejasi:
Geografik o‘rni — qaysi materik va mintaqada, qo‘shnilari, dengizga chiqishi, muhim savdo yo‘llariga yaqinligi.
Tabiiy sharoit va resurslar — relyef, iqlim, suv, foydali qazilmalar; ular qaysi tarmoqlarga asos bo‘ladi.
Aholi — soni, zichligi, o‘sishi, urbanizatsiya, mehnat resurslari.
Xo‘jalik — YaIM tuzilishi (qishloq xo‘jaligi, sanoat, xizmatlar), ixtisoslashuv tarmoqlari va ularning markazlari.
Ichki hududiy farqlar — rivojlangan va qoloq rayonlar (masalan, Italiyaning Shimoli va Janubi).
Tashqi iqtisodiy aloqalar — eksport va import tarkibi, asosiy hamkorlar, integratsiya birlashmalari.
Rejaning har bir bandi oldingisi bilan bog‘lanadi: masalan, Norvegiyaning tog‘li relyefi va nam iqlimi (2-band) → GES elektr energiyasi arzon (4-band) → alyuminiy eritish kabi ko‘p energiya talab qiladigan tarmoqlar rivojlangan. Eksport tuzilishi mamlakat iqtisodiyoti qanchalik barqaror ekanini ko‘rsatadi. Agar eksportning katta qismini bitta mahsulot tashkil etsa, mamlakat monotovar iqtisodiyotga ega: jahon narxlari tushsa, uning daromadi keskin kamayadi. Rivojlangan mamlakatlar eksporti esa diversifikatsiyalangan — mashinalar, kimyo, xizmatlar va boshqalar.
Mahsulot ulushi = mahsulot eksporti : jami eksport · 100 %
Neft eksportiga tayanadigan ko‘plab davlatlar (masalan, Fors ko‘rfazi mamlakatlari) iqtisodiyotni turlantirishga harakat qilmoqda: turizm, logistika, moliya, qayta ishlash sanoatini rivojlantirmoqda (BAA — Dubay misoli).
Misol
"Mamlakat eksporti 40 mlrd dollar, shundan neft va neft mahsulotlari 34 mlrd dollar (shartli ma’lumot). Neft ulushini toping va iqtisodiyot turini baholang."
Ulush: 34 : 40 · 100 = 85 %.
Eksportning deyarli hammasi bitta mahsulot guruhiga to‘g‘ri keladi.
Bu — monotovar iqtisodiyot belgisi; neft narxi tushsa, eksport daromadi keskin kamayadi.
Javob: 85 %, monotovar iqtisodiyot.
O‘zingizni tekshiring
Fransiya elektr energiyasining asosiy qismini qayerdan oladi?
Italiya xo‘jaligining asosiy hududiy muammosi nima?
Hududi bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rindagi davlat qaysi?
Galkinish koni qaysi davlatda va nimasi bilan mashhur?
AQShning "makkajo‘xori kamari" qaysi rayonda?
Afrikada aholi soni bo‘yicha eng katta davlat va uning asosiy eksport mahsuloti?
Iqtisodiy-geografik tavsif rejasining birinchi bandi nima?
Eksport 25 mlrd dollar, shundan kakao 15 mlrd dollar (shartli ma’lumot). Kakao ulushi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Fransiyada elektrni asosan IESlar beradi deb yozish (asosiy qismi — AES).
Hududi bo‘yicha ikkinchi davlatni Xitoy yoki AQSh deb ko‘rsatish (Kanada).
Tojikistonni gaz, Turkmanistonni alyuminiy bilan bog‘lash (aksincha: Tojikiston — alyuminiy, Turkmaniston — gaz).
O‘rtacha aholi zichligini butun mamlakatga bir xil deb tushunish.
Yaponiyani resurslarga boy mamlakat deb hisoblash (u xomashyo importiga bog‘liq).
Mamlakatni tavsiflashda faqat tarmoqlarni sanab chiqish: har bir tarmoqning sababini (resurs, aholi, geografik o‘rin) ko‘rsatish kerak.