Jahonning siyosiy xaritasi — dunyodagi davlatlar, ularning chegaralari, poytaxtlari va boshqaruv shakllarini aks ettiruvchi xarita. U doimo o‘zgarib turadi: yangi davlatlar paydo bo‘ladi, ba’zilari birlashadi yoki parchalanadi. Imtihonda davlatlarni boshqaruv shakli va tuzilishi bo‘yicha tasniflash, siyosiy-geografik o‘rin hamda siyosiy xaritaning shakllanish bosqichlari haqida savollar ko‘p.
§1. Siyosiy xarita va uning shakllanish bosqichlari
Dunyoda taxminan 195 mustaqil davlat bor; ulardan 193 tasi BMT a’zosi (Vatikan va Falastin — kuzatuvchi maqomida). Bundan tashqari bir qancha qaram hududlar (mustamlakalar, chet el hududlari) saqlanib qolgan. Hududi eng katta davlatlar: Rossiya (17,1 mln km²), Kanada, Xitoy va AQSh (taxminan teng), Braziliya, Avstraliya. Eng kichik — Vatikan (Rim ichida), Monako, San-Marino, Lixtenshteyn kabi mikrodavlatlar. Aholisi eng ko‘p davlatlar: Hindiston, Xitoy, AQSh, Indoneziya, Pokiston. Shakllanish bosqichlari:
Qadimgi davr (milodiy V asrgacha) — Misr, Bobil, Ahamoniylar, Rim kabi ilk davlatlar.
O‘rta asrlar (V–XV asrlar) — feodal davlatlar, Arab xalifaligi, Mo‘g‘ullar imperiyasi, Temur davlati.
Yangi davr (XV asr oxiri — Birinchi jahon urushi) — Buyuk geografik kashfiyotlar, mustamlakachilik, Amerikada mustaqil davlatlar paydo bo‘lishi.
Eng yangi davr (Birinchi jahon urushidan hozirgacha): imperiyalarning qulashi, Ikkinchi jahon urushidan keyin mustamlaka tizimining yemirilishi (1960 — "Afrika yili"), 1991 yilda SSSR va Yugoslaviyaning tarqalishi.
O‘zgarish turlari:
Miqdoriy — hududning o‘zgarishi: yangi yerlar ochilishi, urushlar natijasida hudud olinishi yoki yo‘qotilishi, davlatlarning birlashishi (Germaniya, 1990) yoki bo‘linishi (Chexoslovakiya, 1993).
Sifatiy — davlatning tarixiy tuzumi yoki maqomi o‘zgarishi: mustaqillikka erishish, monarxiyadan respublikaga o‘tish.
Markaziy Osiyoning hozirgi siyosiy xaritasi 1991 yilda shakllandi: besh mustaqil davlat — O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston.
§2. Boshqaruv shakllari
Boshqaruv shakli — oliy hokimiyat qanday tashkil etilgani va kimga tegishliligi. Respublika — oliy hokimiyat muayyan muddatga saylanadigan organlarga tegishli:
Prezidentlik respublikasi — prezident davlat va ko‘pincha hukumat boshlig‘i, keng vakolatlarga ega: AQSh, O‘zbekiston, Braziliya, Meksika.
Parlamentar respublika — hukumatni parlament shakllantiradi, prezident vakolatlari cheklangan: Germaniya, Italiya, Hindiston, Avstriya.
Aralash (prezidentlik-parlamentar) — Fransiya.
Monarxiya — oliy hokimiyat bir shaxsga tegishli va meros bo‘lib o‘tadi:
Mutlaq — monarx hokimiyati cheklanmagan: Saudiya Arabistoni, Ummon, Bruney.
Konstitutsiyaviy — monarx hokimiyati konstitutsiya va parlament bilan cheklangan, "hukmronlik qiladi, ammo boshqarmaydi": Buyuk Britaniya, Yaponiya, Ispaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Niderlandiya.
Teokratik — dunyoviy va diniy hokimiyat bir shaxsda: Vatikan (Rim papasi).
Hamdo‘stlik (Millatlar Hamdo‘stligi) — Buyuk Britaniya va uning sobiq mustamlakalari birlashmasi; Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya kabi davlatlarda rasmiy davlat boshlig‘i — Britaniya monarxi, uni general-gubernator vakil qiladi.
§3. Ma’muriy-hududiy tuzilish
Davlat tuzilishi — davlat hududining qanday qismlarga bo‘linishi va markaz bilan ularning munosabati.
Unitar davlat — yagona konstitutsiya, yagona qonunchilik va hokimiyat organlari; ma’muriy birliklar (viloyat, departament, prefektura) mustaqil siyosiy huquqqa ega emas: O‘zbekiston, Fransiya, Yaponiya, Xitoy, Turkiya.
Federativ davlat — subyektlar (shtat, yer, provinsiya, respublika) o‘z konstitutsiyasi, qonunlari va hokimiyat organlariga ega bo‘lishi mumkin: AQSh, Rossiya, Germaniya, Hindiston, Braziliya, Kanada, Avstraliya, Meksika, Nigeriya.
Konfederatsiya — mustaqil davlatlarning muayyan maqsadlar (mudofaa, tashqi siyosat) uchun vaqtinchalik ittifoqi.
O‘zbekiston — unitar davlat; tarkibida suveren Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 viloyat va Toshkent shahri bor. Qoraqalpog‘iston o‘z Konstitutsiyasiga ega bo‘lsa-da, bu O‘zbekistonni federatsiyaga aylantirmaydi. Muhim tamoyil: boshqaruv shakli va davlat tuzilishi — ikki xil mezon. Masalan, AQSh — prezidentlik respublikasi va federatsiya; Yaponiya — konstitutsiyaviy monarxiya va unitar davlat.
§4. Siyosiy-geografik o‘rin
Siyosiy-geografik o‘rin — davlatning boshqa davlatlarga, harbiy-siyosiy bloklarga, "qaynoq nuqtalar"ga, xalqaro transport yo‘llariga nisbatan joylashuvi.
Dengiz bo‘yi o‘rni savdo uchun qulay; dengizga chiqish yo‘li yo‘q (kontinental) davlatlar transport xarajatlariga ko‘proq bog‘liq.
O‘zbekiston — dunyodagi ikki tomonlama dengizga chiqish yo‘li yo‘q (ya’ni dengizga chiqish uchun kamida ikki davlat hududidan o‘tish kerak) ikki davlatdan biri (ikkinchisi — Lixtenshteyn). U Markaziy Osiyoning markazida joylashgan va mintaqaning barcha davlatlari bilan, shuningdek Afg‘oniston bilan chegaradosh — bu tranzit va mintaqaviy hamkorlik uchun muhim afzallik.
Anklav — boshqa davlat hududi bilan har tomondan o‘ralgan hudud: O‘zbekistonning So‘x va Shohimardon anklavlari Qirg‘iziston hududida joylashgan. Butun davlat ham anklav bo‘lishi mumkin: Vatikan va San-Marino — Italiya ichida, Lesoto — JAR ichida.
Orol va arxipelag davlatlari: Indoneziya, Filippin, Yaponiya, Buyuk Britaniya.
Xalqaro tashkilotlar: BMT (1945, shtab-kvartirasi Nyu-Yorkda; O‘zbekiston 1992 yildan a’zo), NATO, YeI, MDH, ShHT, Turkiy davlatlar tashkiloti.
Misol
"Davlatlarni ikki mezon bo‘yicha tavsiflang: Germaniya, Yaponiya, O‘zbekiston, Saudiya Arabistoni."
Avval boshqaruv shakli: Germaniya — parlamentar respublika; Yaponiya — konstitutsiyaviy monarxiya; O‘zbekiston — prezidentlik respublikasi; Saudiya Arabistoni — mutlaq monarxiya.
Keyin davlat tuzilishi: Germaniya — federatsiya (16 yer); Yaponiya, O‘zbekiston, Saudiya Arabistoni — unitar.
Xulosa: "respublika" yoki "monarxiya" — bu tuzilish emas; ikkala mezonni alohida tekshirish kerak.
Misol
"Quruqlik maydoni taxminan 149 mln km², Rossiya maydoni 17,1 mln km². Rossiya quruqlikning necha foizini egallaydi? U O‘zbekistondan (448,9 ming km²) necha marta katta?"
17,1 : 149 · 100 ≈ 11,5 %.
Birliklarni tenglashtiramiz: 17,1 mln km² = 17 100 ming km².
17 100 : 448,9 ≈ 38 marta.
Javob: ≈ 11,5 %, ≈ 38 marta.
§5. Davlatlarning rivojlanish darajasi bo‘yicha tipologiyasi
Siyosiy xaritadagi davlatlar faqat boshqaruv shakli va tuzilishi bilan emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi bilan ham guruhlanadi. Bu tasnif imtihonda tez-tez uchraydi va keyingi mavzular (aholi, xo‘jalik, savdo) uchun asos bo‘ladi. Asosiy guruhlar:
Rivojlangan (iqtisodiy yuksak rivojlangan) davlatlar — jon boshiga daromad yuqori, xizmatlar sohasi ustun, aholi uzoq umr ko‘radi. Ularning yetakchi guruhi — "Katta yettilik" (G7): AQSh, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Kanada. Shuningdek G‘arbiy Yevropaning boshqa mamlakatlari, Avstraliya, Yangi Zelandiya va boshqalar.
Yangi industrial davlatlar — XX asrning ikkinchi yarmida qisqa muddatda sanoatlashgan mamlakatlar: Koreya Respublikasi, Singapur, Tayvan, Gonkong ("Osiyo yo‘lbarslari"), keyinroq Malayziya, Tailand va boshqalar.
Rivojlanayotgan davlatlar — dunyo davlatlarining ko‘pchiligi; ular ichida juda katta farq bor: neft eksport qiluvchi boy davlatlar (Fors ko‘rfazi mamlakatlari), yirik "yetakchi" davlatlar (Xitoy, Hindiston, Braziliya, Meksika) va eng kam rivojlangan davlatlar (asosan Tropik Afrikada).
O‘tish iqtisodiyotiga ega davlatlar — rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tgan sobiq sotsialistik mamlakatlar, jumladan MDH davlatlari va O‘zbekiston.
Inson taraqqiyoti indeksi (ITI) — BMT Taraqqiyot dasturi tomonidan hisoblanadigan umumlashtiruvchi ko‘rsatkich; u uch tarkibiy qismni birlashtiradi:
ITI = umr ko‘rish davomiyligi + ta’lim darajasi + jon boshiga daromad; qiymati 0 dan 1 gacha
ITI 0,8 dan yuqori bo‘lsa — juda yuqori rivojlanish (Norvegiya, Shveytsariya kabi mamlakatlar), eng past qiymatlar Tropik Afrika davlatlarida. Rivojlanish darajasini solishtirishda mutlaq YaIM emas, jon boshiga ko‘rsatkichlar ishlatiladi.
Misol
"A davlatida YaIM 600 mlrd dollar, aholi 150 mln; B davlatida YaIM 300 mlrd dollar, aholi 6 mln (shartli ma’lumot). Qaysi davlat boyroq?"
A: 600 000 000 000 : 150 000 000 = 4000 dollar jon boshiga.
B: 300 000 000 000 : 6 000 000 = 50 000 dollar jon boshiga.
Taqqoslash: 50 000 : 4000 = 12,5 marta.
Javob: B davlati — YaIMi ikki barobar kichik bo‘lsa ham, jon boshiga taxminan 12,5 marta boy.
O‘zingizni tekshiring
BMTga nechta davlat a’zo va qaysi ikki davlat kuzatuvchi?
Siyosiy xaritadagi sifatiy o‘zgarishga misol keltiring.
Konstitutsiyaviy monarxiya mutlaq monarxiyadan nimasi bilan farq qiladi?
Qaysi davlat aralash (prezidentlik-parlamentar) respublikaning namunasi?
Nega O‘zbekiston federatsiya emas?
O‘zbekiston siyosiy-geografik o‘rnining o‘ziga xosligi nimada?
"Katta yettilik" (G7) tarkibidagi yagona Osiyo davlati qaysi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Boshqaruv shakli va davlat tuzilishini aralashtirish (respublika ≠ unitar, monarxiya ≠ federatsiya).
O‘zbekistonni federativ davlat deb hisoblash (u unitar).
Hududi bo‘yicha ikkinchi davlatni Xitoy yoki AQSh deb ko‘rsatish (Kanada).
Buyuk Britaniyani mutlaq monarxiya deb yozish (konstitutsiyaviy).
So‘x va Shohimardonni Tojikiston ichida deb ko‘rsatish (Qirg‘iziston hududida).
Davlatning boyligini jon boshiga emas, mutlaq YaIM bo‘yicha baholash (masalan, aholisi ko‘p davlatni avtomatik "boy" deb hisoblash).