Jahon xo‘jaligi — dunyo mamlakatlarining xalqaro mehnat taqsimoti, savdo, kapital va texnologiya oqimlari orqali o‘zaro bog‘langan milliy xo‘jaliklari yig‘indisi. U XIX asr oxirida mashinali sanoat va transport rivoji bilan shakllangan, bugun esa globallashuv tufayli yanada yaxlit tizimga aylangan. Imtihonda mamlakatlar tasnifi, integratsiya birlashmalari, tarmoqlar yetakchilari va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni hisoblash savollari ko‘p.
§1. Jahon xo‘jaligining tuzilishi va mamlakatlar tasnifi
Asosiy ko‘rsatkichlar:
YaIM (yalpi ichki mahsulot) — mamlakat hududida bir yilda ishlab chiqarilgan barcha tovar va xizmatlarning qiymati; iqtisodiyot hajmini ko‘rsatadi.
Aholi jon boshiga YaIM — YaIMni aholi soniga bo‘lish; turmush darajasi va rivojlanganlikni ko‘rsatadi.
Aholi jon boshiga YaIM = YaIM : Aholi soni
Xo‘jalik tarmoqlari tuzilishi (uch sektor):
Birlamchi — qishloq xo‘jaligi, o‘rmon xo‘jaligi, baliqchilik, qazib oluvchi sanoat.
Rivojlangan mamlakatlarda YaIMning asosiy qismi (taxminan uchdan ikki qismidan ortig‘i) xizmatlar sohasiga to‘g‘ri keladi — bu "postindustrial" iqtisodiyot belgisi; kam rivojlangan mamlakatlarda esa qishloq xo‘jaligi ulushi yuqori — "agrar" iqtisodiyot. Mamlakatlar guruhlari:
Rivojlangan: "Katta yettilik" (G7) — AQSh, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Kanada; shuningdek boshqa G‘arbiy Yevropa davlatlari, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Isroil, Janubiy Koreya, Singapur.
Rivojlanayotgan: yangi industrial mamlakatlar ("Osiyo yo‘lbarslari", Meksika, Braziliya), neft eksport qiluvchi mamlakatlar (Fors ko‘rfazi), "kalit" mamlakatlar (Xitoy, Hindiston), eng kam rivojlangan mamlakatlar (asosan Tropik Afrika).
O‘tish iqtisodiyotidagi mamlakatlar — sobiq sotsialistik davlatlar, jumladan O‘zbekiston.
§2. Xalqaro mehnat taqsimoti va integratsiya
Xalqaro mehnat taqsimoti — mamlakatlarning tabiiy resurslar, malakali kadrlar, geografik o‘rin kabi afzalliklari asosida muayyan mahsulotlarga ixtisoslashuvi va ularni ayirboshlashi. Masalan: Saudiya Arabistoni — neft, Yaponiya — elektronika va avtomobillar, Braziliya — kofe va soya, Avstraliya — temir ruda va jun. Iqtisodiy integratsiya — mamlakatlar xo‘jaligining yaqinlashuvi va birlashuvi. Bosqichlari: erkin savdo zonasi → bojxona ittifoqi → umumiy bozor → iqtisodiy va valyuta ittifoqi.
Yevropa Ittifoqi — eng yuqori darajadagi integratsiya: yagona bozor, ko‘p a’zolarda yagona valyuta — yevro.
USMCA (1994–2020 yillarda NAFTA) — AQSh, Kanada, Meksika.
ASEAN — Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi (1967).
MERCOSUR — Janubiy Amerika umumiy bozori (Braziliya, Argentina, Urugvay, Paragvay).
Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (2015) — Rossiya, Qozog‘iston, Belarus, Armaniston, Qirg‘iziston; O‘zbekiston — kuzatuvchi.
Tarmoq tashkiloti: OPEK (1960) — neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti.
Transmilliy korporatsiyalar (TMK) — bir necha mamlakatda filiallarga ega yirik kompaniyalar; xalqaro savdo va investitsiyalarning katta qismi ular orqali amalga oshadi. Fan-texnika inqilobi (FTI) — fanning bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylanishi: elektronika, avtomatlashtirish, kosmik va biotexnologiyalar, raqamli iqtisodiyot; ilmtalab tarmoqlarning ulushi oshmoqda.
§3. Sanoat geografiyasi: yetakchi mamlakatlar
Neft: eng yirik qazib oluvchilar — AQSh, Saudiya Arabistoni, Rossiya; eng katta zaxiralar — Venesuela va Saudiya Arabistoni. Asosiy eksport yo‘nalishi — Fors ko‘rfazidan Osiyo va Yevropaga.
Tabiiy gaz: AQSh, Rossiya, Eron, Qatar (suyultirilgan gaz eksporti).
Ko‘mir va po‘lat: Xitoy birinchi o‘rinda (dunyo po‘latining qariyb yarmi); ko‘mir — Xitoy, Hindiston, Indoneziya, Avstraliya.
Elektr energetikasi: Xitoy va AQSh eng ko‘p ishlab chiqaradi; Fransiyada elektrning asosiy qismi AESlarda, Norvegiyada deyarli to‘liq GESlarda olinadi.
Avtomobilsozlik: Xitoy (dunyoda birinchi), AQSh, Yaponiya, Germaniya, Janubiy Koreya, Hindiston.
Elektronika: Xitoy, Janubiy Koreya, Yaponiya, Tayvan, AQSh.
Joylashuv omillari: xomashyo (metallurgiya), yoqilg‘i-energiya (alyuminiy — arzon elektr yaqinida), iste’molchi (oziq-ovqat), malakali mehnat va fan (ilmtalab tarmoqlar), transport (port shaharlari).
§4. Qishloq xo‘jaligi, transport va xalqaro savdo
Qishloq xo‘jaligi:
Bug‘doy: eng yirik yetishtiruvchilar — Xitoy, Hindiston, Rossiya; eng yirik eksportchilar qatorida — Rossiya, AQSh, Kanada, Avstraliya.
Sholi: Xitoy, Hindiston (Musson Osiyosi); eksportda — Hindiston, Tailand, Vyetnam.
Paxta: Hindiston, Xitoy, AQSh, Braziliya, Pokiston; O‘zbekiston ham an’anaviy paxta yetishtiruvchi.
Kofe — Braziliya; choy — Xitoy, Hindiston; kakao — Kot-d’Ivuar, Gana.
Transport:
Yuk aylanmasi (t·km) bo‘yicha dengiz transporti birinchi o‘rinda; asosiy qismi konteyner va tanker tashuvlari.
Eng muhim kanallar: Suvaysh (1869) — O‘rta yer va Qizil dengizni bog‘laydi; Panama (1914) — Atlantika va Tinch okeanini bog‘laydi.
Eng yirik portlar — Shanxay, Singapur, Roterdam (Yevropada eng kattasi).
Xalqaro savdo: tovarlar (mashina va uskunalar ulushi eng katta) va xizmatlar (turizm, moliya, IT). Eng yirik savdo mamlakatlari — Xitoy, AQSh, Germaniya. Savdo balansi = eksport − import: musbat bo‘lsa — profitsit, manfiy bo‘lsa — defitsit.
Misol
"Mamlakat YaIMi 1,2 trln dollar, aholisi 30 mln kishi. Aholi jon boshiga YaIMni toping."
Birliklarni tenglashtiramiz: 1,2 trln = 1 200 000 mln.
1 200 000 mln : 30 mln = 40 000.
Javob: 40 000 dollar — bu rivojlangan mamlakatlarga xos daraja.
Misol
"Mamlakat eksporti 85 mlrd dollar, importi 110 mlrd dollar. Savdo balansi qanday?"
85 − 110 = −25 mlrd dollar.
Natija manfiy — savdo balansi defitsitli (25 mlrd dollar). Savol "tashqi savdo aylanmasi" bo‘lsa, qo‘shiladi: 85 + 110 = 195 mlrd dollar.
§5. Globallashuv va O‘zbekistonning jahon xo‘jaligidagi o‘rni
Globallashuv — tovarlar, xizmatlar, kapital, axborot va odamlar oqimi kuchayib, milliy iqtisodiyotlarning yagona jahon bozoriga qo‘shilib ketishi. Uning asosiy dvigatellari: arzonlashgan dengiz tashuvlari (konteynerlar), internet va raqamli texnologiyalar, TMKlar va savdo to‘siqlarining pasayishi.
Ijobiy tomonlari: yangi bozorlar va texnologiyalarga yo‘l, investitsiya oqimi, tovarlarning arzonlashuvi.
Salbiy tomonlari: mamlakatlar o‘rtasidagi tafovutning saqlanishi, inqirozlarning tez tarqalishi (2008 yilgi moliyaviy inqiroz), mahalliy ishlab chiqaruvchilarga raqobat bosimi.
Xalqaro savdo qoidalarini Jahon savdo tashkiloti (JST, 1995 yildan; avval GATT) belgilaydi; moliya sohasida Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki muhim. Mamlakatning jahon bozoriga qanchalik bog‘langanini tashqi savdo kvotasi ko‘rsatadi:
Tashqi savdo kvotasi = (Eksport + Import) : YaIM · 100 %
Kichik va savdoga yo‘naltirilgan mamlakatlarda (Singapur, Niderlandiya) bu ko‘rsatkich juda yuqori, yirik ichki bozorga ega mamlakatlarda (AQSh) — ancha past. O‘zbekiston — dengizga chiqish yo‘li yo‘q (ikki marta quruqlik bilan o‘ralgan) o‘tish iqtisodiyotidagi mamlakat. Eksportida taxminan quyidagilar yetakchi: oltin, tabiiy gaz, paxta kalavasi va to‘qimachilik, meva-sabzavot, mis va boshqa rangli metallar. Asosiy savdo hamkorlari — Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya. O‘zbekiston MDH va Shanxay hamkorlik tashkiloti a’zosi, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqida kuzatuvchi. Dengizga chiqishning yo‘qligi tashish xarajatini oshiradi, shuning uchun transport yo‘laklari (Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li loyihasi, Afg‘oniston orqali janubiy yo‘nalish) muhim.
Misol
"Mamlakat YaIMi 100 mlrd dollar, eksporti 25 mlrd, importi 35 mlrd dollar (shartli ma’lumot). Tashqi savdo kvotasini toping."
Tashqi savdo aylanmasi: 25 + 35 = 60 mlrd dollar.
Kvota: 60 : 100 · 100 = 60 %.
Qo‘shimcha: savdo balansi 25 − 35 = −10 mlrd dollar, ya’ni defitsit.
Javob: 60 %.
O‘zingizni tekshiring
YaIM va aholi jon boshiga YaIMning farqi nimada?
"Katta yettilik"ka qaysi davlatlar kiradi?
NAFTA o‘rniga qaysi kelishuv tuzilgan va unga kimlar kiradi?
Postindustrial iqtisodiyotning asosiy belgisi nima?
Dunyo po‘latining qariyb yarmini qaysi mamlakat ishlab chiqaradi?
Panama kanali qaysi okeanlarni bog‘laydi va qachon ochilgan?
Jahon savdo tashkiloti qaysi yildan faoliyat yuritadi?
YaIM 50 mlrd dollar, eksport 10 mlrd, import 15 mlrd dollar (shartli ma’lumot). Tashqi savdo kvotasi qancha?
Ko‘p uchraydigan xatolar
"Katta yettilik"ka Xitoy yoki Rossiyani qo‘shish.
Suvaysh va Panama kanallari bog‘laydigan suv havzalarini adashtirish (Suvaysh — O‘rta yer va Qizil dengiz, Panama — Atlantika va Tinch okean).
Iqtisodiyot hajmi katta mamlakatni avtomatik ravishda "boy" deb hisoblash (aholi jon boshiga YaIMga qarash kerak).
Tashqi savdo aylanmasi (eksport + import) va savdo balansini (eksport − import) aralashtirish.
OPEKni integratsion birlashma deb hisoblash (u tarmoq tashkiloti).
Tashqi savdo kvotasini hisoblashda faqat eksportni olish: suratda eksport va import yig‘indisi turadi.