Iqtisodiy rayon — xo‘jaligi umumiy ixtisoslashuvga, o‘zaro bog‘langan ishlab chiqarish majmuasiga va markaziga ega bo‘lgan hudud. O‘zbekiston hududi tabiiy sharoit, resurslar, aholi joylashuvi va tarixiy taraqqiyotiga ko‘ra oltita iqtisodiy rayonga bo‘linadi. Imtihonda viloyatni rayonga moslashtirish, korxona va shaharni rayon bilan bog‘lash hamda ixtisoslashuvni hisoblash savollari ko‘p.
§1. Iqtisodiy rayonlashtirish asoslari
O‘zbekistonning ma’muriy tuzilishi: Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 viloyat va Toshkent shahri. Iqtisodiy rayonlar bir yoki bir necha ma’muriy birlikni birlashtiradi. Rayonni ajratish mezonlari:
Tabiiy sharoit va resurslarning umumiyligi (vodiy, cho‘l, daryo havzasi).
Ixtisoslashuv tarmoqlari — rayon mamlakat miqyosida nimani ishlab chiqaradi.
Transport va ishlab chiqarish aloqalari, umumiy markaz.
Ixtisoslashuv koeffitsiyenti — rayonning tarmoq mahsulotidagi ulushining aholidagi ulushiga nisbati:
K = (rayonning tarmoq mahsulotidagi ulushi) : (rayonning aholidagi ulushi); K > 1 bo‘lsa, tarmoq rayonning ixtisoslashuv tarmog‘i hisoblanadi
Oltita rayon: Toshkent, Mirzacho‘l, Farg‘ona, Zarafshon, Janubiy, Quyi Amudaryo
§2. Toshkent va Mirzacho‘l rayonlari
Toshkent rayoni (Toshkent shahri va Toshkent viloyati) — mamlakatning eng rivojlangan, ko‘p tarmoqli rayoni.
Energetika va yoqilg‘i: Angren — qo‘ng‘ir ko‘mir koni va elektr stansiyasi; Toshkent IES; Chorvoq GESi (Chirchiq daryosida).
Kimyo: Chirchiq — azotli o‘g‘itlar; Olmaliqda sulfat kislota va fosfatli o‘g‘itlar.
Mashinasozlik: Toshkentda qishloq xo‘jaligi mashinalari, elektrotexnika, aviatsiya va avtomobil ehtiyot qismlari.
Yengil va oziq-ovqat sanoati, fan, ta’lim, moliya va xizmatlar markazi; mamlakatning eng yirik transport tuguni.
Mirzacho‘l rayoni (Sirdaryo va Jizzax viloyatlari) — XX asrda o‘zlashtirilgan qo‘riq yerlar hududi.
Mirzacho‘l (Mirzacho‘l cho‘li) Janubiy Mirzacho‘l kanali va boshqa inshootlar orqali sug‘oriladi.
Ixtisoslashuv: paxtachilik, g‘allachilik, poliz; Sirdaryo IES (Shirin shahri) — mamlakatning eng yirik issiqlik elektr stansiyalaridan biri.
Muammolar: yerlarning sho‘rlanishi, drenaj tarmog‘ining eskirishi. Jizzaxda yangi sanoat zonalari tashkil etilgan.
§3. Farg‘ona va Zarafshon rayonlari
Farg‘ona rayoni (Andijon, Namangan, Farg‘ona viloyatlari) — tog‘lar bilan o‘ralgan vodiy; aholi eng zich joylashgan rayon (ayniqsa Andijon viloyati).
Sanoat: Asaka avtomobil zavodi (yengil avtomobillar), Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodi, Farg‘ona azotli o‘g‘itlar zavodi, Qo‘qon superfosfat zavodi; yengil sanoat — paxta tozalash, to‘qimachilik, Marg‘ilon ipagi (atlas, adras).
Qishloq xo‘jaligi: paxta, bog‘dorchilik, uzumchilik, pillachilik; Katta Farg‘ona kanali (1939) bilan sug‘oriladi.
Muammolar: yer tanqisligi, aholi zichligi va mehnat resurslarining ortiqchaligi.
Zarafshon rayoni (Samarqand, Buxoro, Navoiy viloyatlari) — Zarafshon daryosi havzasi va Qizilqum cho‘li.
Navoiy kon-metallurgiya kombinati — Qizilqumdagi Muruntov koni asosida oltin qazib olish, shuningdek uran; Navoiyazot — kimyo; Navoiy IES.
Buxoro — tabiiy gaz (Gazli koni), Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (Qorovulbozor).
Samarqand — oziq-ovqat, avtobus ishlab chiqarish, yengil sanoat; turizm (Samarqand, Buxoro — UNESCO ro‘yxatidagi tarixiy markazlar).
Qishloq xo‘jaligi: paxta, g‘alla, uzum; cho‘l yaylovlarida qorako‘lchilik.
§4. Janubiy va Quyi Amudaryo rayonlari
Janubiy rayon (Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari) — eng issiq iqlimli rayon.
Qashqadaryo — mamlakatning asosiy gaz-kimyo markazi: Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi (polietilen), Muborak gazni qayta ishlash zavodi, Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodi, Tolimarjon IES; Qarshi magistral kanali Amudaryo suvini Qarshi cho‘liga yetkazadi.
Surxondaryo — eng janubiy viloyat: ingichka tolali paxta, subtropik ekinlar (anor, xurmo, limon), shakarqamish; Termiz — Afg‘oniston bilan chegarada daryo porti va transport-logistika markazi.
Quyi Amudaryo rayoni (Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyati) — hududi bo‘yicha eng katta rayon; asosiy qismini Qoraqalpog‘iston egallaydi.
Qo‘ng‘irot soda zavodi, Ustyurt gaz-kimyo majmuasi (Surg‘il koni asosida), Taxiatosh IES; Tuyamo‘yin suv ombori.
Qishloq xo‘jaligi: sholichilik, paxta, Xorazm qovunlari, chorvachilik; Xiva — xalqaro turizm markazi.
Muammolar: Orol fojiasi, tuz-chang bo‘ronlari, ichimlik suvi tanqisligi, yerlarning sho‘rlanishi.
Misol
"Rayon aholining 10 % ini, mamlakat paxta tolasining 18 % ini beradi. Paxtachilik bu rayonning ixtisoslashuv tarmog‘imi?"
Formulani yozamiz: K = 18 : 10.
K = 1,8.
K > 1 — demak, paxtachilik rayonning ixtisoslashuv tarmog‘i. Agar K < 1 bo‘lsa, rayon bu mahsulotni o‘zi ham yetarli ishlab chiqarmaydi.
Misol
"Moslang: 1) Olmaliq; 2) Sho‘rtan; 3) Qo‘ng‘irot; 4) Muruntov. a) Quyi Amudaryo; b) Zarafshon; c) Toshkent; d) Janubiy."
Olmaliq — Toshkent viloyati → c.
Sho‘rtan — Qashqadaryo → Janubiy → d.
Qo‘ng‘irot — Qoraqalpog‘iston → Quyi Amudaryo → a.
Muruntov — Navoiy viloyati → Zarafshon → b.
Javob: 1c, 2d, 3a, 4b.
§5. Rayonlararo aloqalar va erkin iqtisodiy zonalar
Hech bir rayon yakka holda rivojlana olmaydi: har biri o‘z ixtisoslashuv mahsulotini boshqalarga beradi va yetishmaydigan mahsulotni ulardan oladi. Bu hududiy mehnat taqsimoti deyiladi.
Rayonlararo almashinuv = ixtisoslashuv mahsulotini chiqarish + yetishmaydigan mahsulotni keltirish
Asosiy oqimlar:
Tabiiy gaz Janubiy (Qashqadaryo) va Zarafshon (Buxoro) rayonlaridan gaz quvurlari orqali Toshkent, Farg‘ona va boshqa rayonlarga boradi; gaz ham yoqilg‘i, ham kimyo sanoati uchun xomashyo.
Mashina va uskunalar Toshkent va Farg‘ona (Asaka) rayonlaridan butun mamlakatga tarqaladi.
Mineral o‘g‘itlar Chirchiq, Navoiy, Farg‘ona va Qo‘qondan qishloq xo‘jaligi rayonlariga yetkaziladi.
Suv — eng muhim "aloqa": Amudaryo suvi yuqori oqimdan (Surxondaryo) Quyi Amudaryo rayonigacha boradi, shuning uchun yuqoridagi isrof pastdagi rayonlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiladi.
Rayonlar o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish uchun erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) tashkil etilgan. Ularda soliq va bojxona imtiyozlari bilan xorijiy investitsiya jalb qilinadi:
"Navoiy" EIZ (2008) — Navoiy xalqaro aeroporti yonida, logistika va yuqori texnologiyali ishlab chiqarish;
"Angren" EIZ (2012) — Toshkent viloyatida, Angren–Pop temir yo‘li orqali Farg‘ona vodiysi bilan bog‘langan;
"Jizzax" EIZ (2013) — Mirzacho‘l rayonida.
Rayonlarni taqqoslashda ko‘pincha aholi zichligi ishlatiladi: u qishloq xo‘jaligiga yaroqli yer va suv qancha bo‘lsa, shuncha yuqori. Shuning uchun Farg‘ona rayoni kichik bo‘lsa ham aholisi zich, Quyi Amudaryo esa katta, lekin siyrak (Qoraqalpog‘iston mamlakat hududining taxminan 37 % ini egallaydi).
Aholi zichligi = Aholi soni : Maydon (kishi/km²)
Misol
"A rayonda 9 mln kishi 19 ming km² da, B rayonda 2,4 mln kishi 170 ming km² da yashaydi (shartli ma’lumot). Qaysi rayon zichroq va necha marta?"
A rayon: 9 000 000 : 19 000 ≈ 474 kishi/km².
B rayon: 2 400 000 : 170 000 ≈ 14 kishi/km².
Nisbat: 474 : 14 ≈ 34.
Javob: A rayon taxminan 34 marta zichroq — bu Farg‘ona va Quyi Amudaryo rayonlari o‘rtasidagi farqqa o‘xshaydi.
O‘zingizni tekshiring
O‘zbekistonda nechta iqtisodiy rayon bor va ular qaysilar?
Jizzax viloyati qaysi rayonga kiradi?
Qaysi rayonda aholi eng zich joylashgan?
Navoiy kon-metallurgiya kombinati qaysi metall bilan mashhur?
Qaysi rayon subtropik ekinlar bilan ajralib turadi va nega?
Ixtisoslashuv koeffitsiyenti 0,6 ga teng bo‘lsa, bu nimani bildiradi?
Angren–Pop temir yo‘li qaysi ikki rayonni bevosita bog‘laydi?
Rayonda 3 mln kishi 60 ming km² da yashaydi (shartli ma’lumot). Aholi zichligini toping.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Navoiyni Janubiy rayonga kiritish (u Zarafshon rayonida).
Jizzaxni Zarafshon rayoniga qo‘shish (Mirzacho‘l rayoni).
Xorazmni alohida rayon deb hisoblash (u Qoraqalpog‘iston bilan birga Quyi Amudaryo rayonini tashkil etadi).
Sho‘rtan va Muborakni Buxoroga bog‘lash (ular Qashqadaryoda).
Ixtisoslashuv koeffitsiyentida ulushlarni teskari bo‘lish (mahsulot ulushi suratda, aholi ulushi maxrajda).
Hududi katta rayonni avtomatik ravishda "eng ko‘p aholili" deb hisoblash: Quyi Amudaryo eng katta, ammo aholisi siyrak; Farg‘ona kichik, lekin eng zich.