Qishloq xo‘jaligi — oziq-ovqat va sanoat uchun xomashyo yetkazib beruvchi asosiy tarmoq. U ikki yirik bo‘limdan — dehqonchilik (o‘simlikchilik) va chorvachilikdan iborat. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi asosan sug‘orma bo‘lib, iqlim, tuproq va suv resurslariga qattiq bog‘liq. Imtihonda ekin va hududni moslashtirish, sug‘orish inshootlari, hosildorlikni hisoblash va muammolar sabab–oqibati so‘raladi.
§1. Qishloq xo‘jaligining joylashuv omillari va jahon tiplari
Tabiiy omillar: issiqlik miqdori (vegetatsiya davri), namlik yoki sug‘orish imkoniyati, tuproq unumdorligi, relyef. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: mehnat resurslari, iste’molchi va qayta ishlash korxonalariga yaqinlik, transport, texnika, davlat siyosati va bozor narxlari. Jahon qishloq xo‘jaligining tiplari:
Tovar (intensiv) — rivojlangan mamlakatlarda: kam ishchi, ko‘p texnika va o‘g‘it, yuqori hosildorlik; mahsulot bozorga chiqariladi.
Iste’mol (an’anaviy) — rivojlanayotgan mamlakatlarda: qo‘l mehnati, past hosildorlik, mahsulot asosan oilaning o‘zi uchun.
Plantatsiya xo‘jaligi — tropik mamlakatlarda eksport uchun bitta ekin (kofe, choy, kakao, banan, shakarqamish).
"Yashil inqilob" — XX asrning ikkinchi yarmidan rivojlanayotgan mamlakatlarda (Hindiston, Meksika) serhosil navlar, sug‘orish va o‘g‘it yordamida hosildorlikni oshirish.
Agrosanoat majmuasi — qishloq xo‘jaligi, uni texnika va o‘g‘it bilan ta’minlovchi sanoat hamda mahsulotni qayta ishlovchi va sotuvchi tarmoqlar birligi.
§2. O‘zbekistonda dehqonchilik
O‘zbekiston hududining katta qismi cho‘l va chala cho‘l, yog‘in kam, yoz uzoq va issiq. Shuning uchun dehqonchilik asosan sug‘orma: sug‘oriladigan yerlar 4 million gektardan ortiq bo‘lib, ular daryo vodiylari va vohalarda joylashgan. Tog‘ etaklarida lalmikor (yomg‘ir suviga tayanuvchi) dehqonchilik — asosan bug‘doy va arpa. Asosiy ekinlar va hududlar:
Paxta — an’anaviy texnik ekin; mustaqillik yillarida maydoni qisqartirilib, o‘rniga g‘alla va boshqa ekinlar ekildi. Surxondaryoda ingichka tolali navlar.
G‘alla (bug‘doy) — mustaqillik yillarida maydoni keskin oshirildi, g‘alla mustaqilligi ta’minlandi.
Sholi — ko‘p suv talab qiladi, asosan Quyi Amudaryo (Xorazm, Qoraqalpog‘iston).
Sabzavot va poliz — barcha viloyatlarda; Xorazm va Mirzacho‘l qovunlari mashhur.
Bog‘dorchilik va uzumchilik — Farg‘ona vodiysi, Samarqand, Toshkent viloyati; quritilgan meva eksporti.
Subtropik ekinlar (anor, xurmo, limon), shakarqamish — Surxondaryo (eng issiq hudud).
Pillachilik (tut ipak qurti boqish) — ayniqsa Farg‘ona vodiysi; O‘zbekiston dunyodagi yirik pilla yetishtiruvchilardan biri.
Asosiy qonuniyat: suv ko‘p talab qiladigan ekinlar (sholi) — daryoning quyi oqimida, issiqsevar ekinlar (subtropik) — janubda, bog‘dorchilik — tog‘ oldi vohalarida
§3. Chorvachilik
Qoramolchilik (sut va go‘sht) — sug‘oriladigan vohalarda, shahar atrofida; em-xashak ekinlari bilan bog‘liq.
Qo‘ychilik: qorako‘lchilik — Qizilqum va boshqa cho‘l yaylovlarida: Buxoro, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo; qorako‘l teri ("Buxoro qorako‘li") — mashhur eksport mahsuloti. Go‘sht-yog‘ yo‘nalishidagi qo‘ylar tog‘ va tog‘ oldi yaylovlarida.
Parrandachilik va baliqchilik (suv omborlari va ko‘llarda) — tez rivojlanayotgan tarmoqlar.
Asalarichilik, quyonchilik — kichik xo‘jaliklarda keng tarqalgan.
Yaylov chorvachiligi mavsumiy ko‘chishga asoslanadi: yozda tog‘ yaylovlari, qishda cho‘l va tog‘ oldi.
§4. Sug‘orish tizimi, muammolar va islohotlar
Asosiy kanallar va suv omborlari:
Katta Farg‘ona kanali (1939) — hashar yo‘li bilan qisqa muddatda qurilgan, Farg‘ona vodiysini sug‘oradi.
Janubiy Mirzacho‘l kanali — Mirzacho‘lni o‘zlashtirish.
Qarshi magistral kanali — Amudaryo suvini nasos stansiyalari orqali Qarshi cho‘liga ko‘taradi; Tolimarjon suv ombori.
Amu-Buxoro mashina kanali — Buxoro vohasi uchun.
Suv omborlari: Chorvoq (Chirchiq daryosi), Tuyamo‘yin (Amudaryo), Kattaqo‘rg‘on ("O‘zbekiston dengizi", Zarafshon), Andijon (Qoradaryo).
Muammolar:
Suv tanqisligi — suv resurslari cheklangan, asosiy daryolar qo‘shni davlatlardan boshlanadi.
Yerlarning sho‘rlanishi — drenaj yetishmasligi tufayli sizot suvlar ko‘tariladi.
Eski sug‘orish usullari (egat bo‘ylab bostirib sug‘orish) suvni isrof qiladi; kanallarning bir qismi beton bilan qoplanmagan.
Orol fojiasi — sug‘orish uchun suvni haddan tashqari ko‘p olish oqibati.
Yechimlar va islohotlar: tomchilatib va yomg‘irlatib sug‘orish texnologiyalari, kanallarni betonlash, lazer bilan yer tekislash; paxta-to‘qimachilik va meva-sabzavot klasterlari — yetishtirish → qayta ishlash → eksport zanjiri bir tizimda; fermer va dehqon xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash.
Misol
"Viloyatda 120 ming gektar maydondan 600 ming tonna bug‘doy olindi. Hosildorlikni sentner/gektarda toping."
Hosildorlik = yalpi hosil : maydon.
600 000 t : 120 000 ga = 5 t/ga.
1 tonna = 10 sentner, demak 5 t/ga = 50 s/ga.
Javob: 50 sentner/gektar. Qopqon: tonna va sentnerni almashtirmang.
Misol
"Moslang: 1) sholi; 2) qorako‘l teri; 3) anor va xurmo; 4) pilla. a) Buxoro, Navoiy cho‘l yaylovlari; b) Xorazm, Qoraqalpog‘iston; c) Farg‘ona vodiysi; d) Surxondaryo."
Sholi — ko‘p suv, daryoning quyi oqimi → 1b.
Qorako‘l — cho‘l yaylovlari → 2a.
Subtropik ekinlar — eng issiq janub → 3d.
Pilla — tutzorlar ko‘p bo‘lgan vodiy → 4c.
§5. Jahon dehqonchiligi va chorvachiligi geografiyasi
Imtihonda O‘zbekiston bilan bir qatorda jahon miqyosidagi asosiy ekinlar va ularning yetakchi mamlakatlari ham so‘raladi. Har bir ekinning tarqalishini uning iqlim talabi tushuntiradi, shuning uchun mamlakatlarni yodlashdan oldin "nima uchun aynan shu yerda?" degan savolga javob toping. Don ekinlari — dunyo ekin maydonlarining eng katta qismi:
Bug‘doy — mo‘tadil mintaqa ekini; yetakchilar: Xitoy, Hindiston, Rossiya; yirik eksportchilar qatorida Rossiya, AQSh, Kanada, Avstraliya.
Sholi — issiq va nam iqlim, ko‘p suv; dunyo hosilining taxminan 90 % i Osiyoda (Xitoy, Hindiston, Indoneziya, Bangladesh, Vyetnam, Tailand).
Makkajo‘xori — AQSh, Xitoy, Braziliya; oziq-ovqat bilan birga em va bioyoqilg‘i uchun.
Texnik va tropik ekinlar:
Paxta — Xitoy, Hindiston, AQSh, Braziliya, Pokiston; O‘zbekiston ham an’anaviy paxtachi mamlakat.
Soya — Braziliya, AQSh, Argentina.
Shakarqamish — Braziliya, Hindiston (tropik); qand lavlagi — mo‘tadil mintaqada (Rossiya, Fransiya, AQSh).
Kofe — Braziliya (dunyoda birinchi), Vyetnam, Kolumbiya; kakao — Kot-d’Ivuar, Gana; choy — Xitoy, Hindiston, Keniya, Shri-Lanka.
Chorvachilik: qoramol soni bo‘yicha Hindiston va Braziliya oldinda; qo‘ychilik — Xitoy, Avstraliya; jun eksportida Avstraliya va Yangi Zelandiya mashhur; cho‘chqachilik — Xitoy (musulmon mamlakatlarida deyarli rivojlanmagan).
Qoida: ekin geografiyasi avvalo issiqlik va namlik bilan, keyin aholi zichligi, bozor va an’analar bilan belgilanadi
Shu bilan birga qishloq xo‘jaligida band aholi ulushi rivojlanish darajasining belgisi: rivojlangan mamlakatlarda bu ulush taxminan 2–5 %, ko‘plab Afrika mamlakatlarida esa yarmidan ko‘p.
Misol
"Moslang: 1) kakao; 2) jun; 3) sholi; 4) kofe. a) Avstraliya; b) Kot-d’Ivuar; c) Braziliya; d) Bangladesh."
Kakao — nam tropik G‘arbiy Afrika → 1b.
Jun — quruq yaylovlarda qo‘ychilik → 2a.
Sholi — issiq, nam, aholisi zich Janubiy Osiyo → 3d.
Kofe — tropik baland tekisliklar, eng yirik ishlab chiqaruvchi → 4c.
Javob: 1b, 2a, 3d, 4c.
O‘zingizni tekshiring
Lalmikor dehqonchilik nima va u qayerda tarqalgan?
Mustaqillik yillarida qaysi ekin maydoni kengaytirilib, "mustaqillik" ta’minlandi?
Qarshi magistral kanalining o‘ziga xosligi nimada?
"O‘zbekiston dengizi" deb qaysi suv omborini atashadi?
Tovar qishloq xo‘jaligi iste’mol xo‘jaligidan nimasi bilan farq qiladi?
Klaster tizimining mohiyati nima?
20 ming gektar paxta maydonida hosildorlik 35 s/ga bo‘lsa, yalpi hosil necha tonna?
Dunyo sholi hosilining asosiy qismi qaysi qit’aga to‘g‘ri keladi?