«Sovuq urush» — Ikkinchi jahon urushidan keyin AQSh boshchiligidagi G‘arb va SSSR boshchiligidagi sotsialistik blok o‘rtasidagi global qarama-qarshilik (1946–1991). Ikki super davlat bevosita urushmagan, ammo qurollanish poygasi, mafkuraviy kurash va "uchinchi dunyo"dagi mahalliy urushlar orqali raqobatlashgan. Imtihonda bloklar va tashkilotlar sanalari, inqirozlar ketma-ketligi va "sabab–oqibat" savollari ko‘p.
§1. Sovuq urushning sabablari va boshlanishi
Sabablar:
Ikki xil ijtimoiy tuzum va mafkura: bozor iqtisodiyoti va liberal demokratiya — rejali iqtisodiyot va bir partiyali kommunistik tuzum.
Urushdan keyin Sharqiy Yevropada SSSR nazoratidagi rejimlarning o‘rnatilishi.
AQShning atom qurolidagi monopoliyasi (1949 yilgacha) va har ikki tomonning ta’sir doirasini kengaytirishga intilishi.
1946 yil 5 mart — Uinston Cherchillning Fulton nutqi: Yevropa ustidan "temir parda" tushdi
1947 yil — Trumen doktrinasi ("kommunizmni cheklash") va Marshall rejasi — Yevropani tiklash uchun Amerika iqtisodiy yordami. SSSR va uning ittifoqchilari rejani rad etdi.
1948–1949 yillar — Berlin blokadasi: G‘arb shahar aholisini "havo ko‘prigi" orqali ta’minladi.
1949 yil — NATO tuzildi; Germaniya GFR (g‘arbiy) va GDR (sharqiy) davlatlariga bo‘lindi; SSSR atom bombasini sinovdan o‘tkazdi; Sovet bloki iqtisodiy tashkiloti — O‘zaro iqtisodiy yordam kengashi (SEV)
1955 yil — Varshava shartnomasi tashkiloti (SSSR va Sharqiy Yevropa sotsialistik davlatlari)
Shunday qilib, dunyo ikki qarama-qarshi harbiy-siyosiy blokka bo‘lindi — bipolyar tizim.
§2. Qurollanish poygasi, mahalliy urushlar va inqirozlar
Koreya urushi (1950–1953): Shimoliy Koreya (SSSR va Xitoy qo‘llagan) Janubiy Koreyaga (AQSh va BMT qo‘shinlari qo‘llagan) hujum qildi; urush sulh bilan tugadi, chegara taxminan 38-parallel bo‘yicha qoldi. Kosmik poyga:
1957 yil 4 oktyabr — SSSR Yerning birinchi sun’iy yo‘ldoshini uchirdi; 1961 yil 12 aprel — Yuriy Gagarin — kosmosdagi birinchi inson
1969 yil iyul — AQShning "Apollon-11" kemasi: Nil Armstrong Oyga qadam qo‘ydi
Berlin va Kuba:
1961 yil avgust — Berlin devori qurildi, u bo‘lingan Yevropaning ramziga aylandi.
1962 yil oktyabr — Karib (Kuba) inqirozi: SSSR Kubaga yadroviy raketalar joylashtirdi, AQSh orolni dengiz blokadasiga oldi. Dunyo yadro urushi yoqasiga keldi. Xrushchyov va Kennedi kelishuvi: SSSR raketalarni olib chiqdi, AQSh Kubaga hujum qilmaslikka va Turkiyadagi raketalarini olib chiqishga rozi bo‘ldi.
Oqibat: Moskva — Vashington "qaynoq liniya"si o‘rnatildi, 1963 yilda yadro sinovlarini uch muhitda (atmosfera, kosmos, suv osti) taqiqlash shartnomasi imzolandi.
Vyetnam urushi (AQShning bevosita ishtiroki 1964–1973): AQSh Janubiy Vyetnamni qo‘llab-quvvatladi; 1973 yilgi Parij kelishuvidan so‘ng Amerika qo‘shinlari chiqib ketdi, 1975 yilda Vyetnam kommunistlar boshchiligida birlashdi. Sotsialistik blok ichidagi inqirozlar: Vengriya (1956), Chexoslovakiyadagi "Praga bahori" (1968) — Varshava shartnomasi qo‘shinlari bilan bostirilgan.
§3. Yumshash (detant) va yangi keskinlik
1970-yillar — detant: 1972 yilda strategik qurollarni cheklash shartnomasi (OSV-1); 1975 yilda Xelsinkida Yevropada xavfsizlik va hamkorlik kengashining Yakuniy akti — urushdan keyingi chegaralar daxlsizligi va inson huquqlari tamoyillari.
1979 yil dekabr — SSSR qo‘shinlarining Afg‘onistonga kiritilishi (1989 yil fevralgacha) detantga chek qo‘ydi; 1980 yilgi Moskva Olimpiadasini ko‘plab G‘arb davlatlari boykot qildi.
1980-yillar boshi — AQSh prezidenti Reygan davrida qurollanishning yangi bosqichi.
§4. Dunyo mamlakatlari va sovuq urushning tugashi
Dekolonizatsiya va yangi markazlar:
1947 yil — Hindiston va Pokiston mustaqilligi; 1948 yil — Isroil davlati.
1949 yil 1 oktyabr — Xitoy Xalq Respublikasi (Mao Szedun); 1978 yildan Den Syaopin islohotlari — bozor elementlari va "ochiq eshiklar" siyosati.
1960 yil — "Afrika yili": 17 Afrika davlati mustaqillikka erishdi.
Yaponiya va G‘arbiy Germaniyaning "iqtisodiy mo‘jizalari"; "Osiyo yo‘lbarslari" (Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur, Gonkong).
1957 yil — Rim shartnomasi: Yevropa iqtisodiy hamjamiyati — kelajakdagi Yevropa Ittifoqi.
SSSR: Stalin vafotidan (1953) keyin Xrushchyovning "erish" davri; Brejnev davridagi "turg‘unlik"; 1985 yildan Mixail Gorbachyovning "qayta qurish" va "oshkoralik" siyosati. Tugashi:
1987 yil — o‘rta va kichik masofali raketalarni yo‘q qilish shartnomasi.
1989 yil — Sharqiy Yevropada "baxmal inqiloblar"; 9 noyabrda Berlin devori qulatildi; dekabrda Malta uchrashuvi.
1990 yil 3 oktyabr — Germaniyaning birlashuvi.
1991 yil — SEV va Varshava shartnomasi tarqatildi; dekabrda SSSR tarqaldi.
Natija: bipolyar dunyo tugadi, AQSh yagona super davlat bo‘lib qoldi; sobiq sovet respublikalari, jumladan O‘zbekiston, mustaqillikka erishdi.
§5. Sovuq urush va O‘zbekiston SSR
Sovuq urush yillarida O‘zbekiston SSSR tarkibida bo‘lgan, shuning uchun global raqobat respublika hayotiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Imtihonda jahon voqealarini O‘zbekiston tarixi bilan bog‘lash savollari uchrab turadi.
Iqtisodiyot: qurollanish poygasi va sanoatning harbiy tarmoqlarga yo‘naltirilishi ittifoq byudjetini og‘irlashtirdi. O‘zbekistondan esa asosan paxta va boshqa xomashyo talab qilindi — paxta yakkahokimligi kuchayib, keyinchalik Orol fojiasiga olib keldi.
Diplomatiya: Toshkent SSSRning Osiyo va Afrika mamlakatlari bilan aloqalarida "ko‘rgazma shahar" sifatida foydalanilgan. 1968 yildan Toshkentda Osiyo va Afrika mamlakatlari xalqaro kinofestivali o‘tkazila boshladi.
1966 yil 10 yanvar — Toshkent deklaratsiyasi: SSSR vositachiligida Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi urushdan keyingi kelishuv imzolandi
Afg‘on urushi (1979–1989): sovet qo‘shinlari Afg‘onistonga O‘rta Osiyo, jumladan Termiz orqali kiritilgan va o‘sha yo‘l bilan ta’minlangan. Urushda O‘zbekistondan chaqirilgan minglab yigitlar qatnashdi, ko‘plari halok bo‘ldi yoki nogiron bo‘lib qaytdi.
1989 yil 15 fevral — sovet qo‘shinlarining Afg‘onistondan olib chiqilishi yakunlandi
Nega bu muhim? Afg‘on urushining og‘ir yuki, iqtisodiy qiyinchiliklar va ekologik muammolar respublikada markazga nisbatan norozilikni kuchaytirdi. Bu omillar "qayta qurish" yillarida milliy uyg‘onishga va oxir-oqibat 1991 yilda O‘zbekistonning mustaqillikka erishuviga zamin hozirladi. Shu tariqa sovuq urushning tugashi va mustaqillik mavzulari bir-biri bilan chambarchas bog‘langan.
Misol
"Sabab va oqibatni moslang: Karib inqirozining oqibati nima?"
Inqirozning mohiyati: Kubadagi sovet raketalari tufayli yadro urushi xavfi.
Inqirozdan keyin tomonlar xavfni kamaytirish choralarini ko‘rgan: "qaynoq liniya" va 1963 yilgi yadro sinovlarini qisman taqiqlash shartnomasi.
Demak, to‘g‘ri javob — "yadro sinovlarini cheklash bo‘yicha birinchi kelishuvlar", "Berlin devorining qurilishi" emas (devor inqirozdan oldin, 1961 yilda qurilgan).
Misol
"Tartiblang: Varshava shartnomasi; NATO; Marshall rejasi; Fulton nutqi; Berlin devori qurilishi."
Fulton — 1946; Marshall — 1947; NATO — 1949; Varshava — 1955; devor — 1961.
Javob shu tartibda. Eslab qoling: NATO Varshava shartnomasidan 6 yil oldin tuzilgan — sovet bloki G‘arbga javob bergan.
Misol
"Sovet qo‘shinlari Afg‘onistonda qancha vaqt bo‘lgan?"
Kiritilgan vaqt — 1979 yil dekabr oxiri; olib chiqilishi yakunlangan sana — 1989 yil 15 fevral.
1979 yil dekabr oxiridan 1988 yil dekabr oxirigacha — 9 yil.
Yana taxminan 1,5 oy qo‘shiladi: jami 9 yildan ortiq (taxminan 9 yil 2 oy).
O‘zingizni tekshiring
"Temir parda" iborasi kimga tegishli va qachon aytilgan?
Marshall rejasining maqsadi nima edi?
Koreya urushi qanday yakunlangan?
Karib inqirozi qachon bo‘lgan va kimlar kelishuvga erishgan?
Xelsinki Yakuniy akti qaysi davr bilan bog‘liq?
Germaniya qachon birlashgan?
Toshkent deklaratsiyasi qachon va qaysi davlatlar o‘rtasida imzolangan?
Sovet qo‘shinlarini Afg‘onistondan olib chiqish qachon yakunlangan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
NATO (1949) va Varshava shartnomasi (1955) sanalarini almashtirish.
Berlin devori qurilgan (1961) va qulagan (1989) yillarni adashtirish.
Berlin devori qulashi (1989) va Germaniyaning birlashuvini (1990) bir yil deb hisoblash.
Birinchi sun’iy yo‘ldosh (1957) va Gagarin parvozini (1961) aralashtirish.
Sovet qo‘shinlarining Afg‘onistonga kiritilishini detant davriga kiritish (u detantni tugatgan).