Ikki jahon urushi oralig‘i (1918–1939) — Versal tizimi, jahon iqtisodiy inqirozi va totalitar tuzumlar davri. Bu davrning ziddiyatlari insoniyat tarixidagi eng dahshatli urush — Ikkinchi jahon urushiga (1939–1945) olib keldi. Imtihonda agressiya bosqichlari, urushning burilish janglari, konferensiyalar va sanalar ketma-ketligi so‘raladi.
§1. Urushlararo dunyo: Versal-Vashington tizimi va inqiroz
Birinchi jahon urushidan keyin Versal-Vashington tizimi shakllandi; tinchlikni saqlash uchun Millatlar Ligasi (1920) faoliyat boshladi, ammo uning qo‘shini va kuchli ta’siri yo‘q edi.
1920-yillar — AQShda "farovonlik" davri: avtomobil, radio, ommaviy iste’mol; Germaniya reparatsiyalarni Dauesning rejasi bo‘yicha AQSh kreditlari evaziga to‘lagan.
1929 yil 24 oktyabr — Nyu-York birjasida "qora payshanba": Jahon iqtisodiy inqirozi (1929–1933) boshlandi
Inqiroz sabablari: ishlab chiqarish xaridorgir talabdan o‘zib ketdi, birja chayqovchiligi, kreditga asoslangan o‘sish. Oqibatlari: ommaviy ishsizlik, banklar va fermerlar xonavayronligi, savdo urushlari. Chiqish yo‘llari turlicha edi:
AQSh — prezident Franklin Ruzveltning (1933 yildan) "Yangi kurs"i: davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, jamoat ishlari, ijtimoiy sug‘urta, banklar nazorati.
Germaniya, Italiya, Yaponiya — totalitarizm, militarizatsiya va tashqi ekspansiya yo‘li.
§2. Totalitar tuzumlar va agressiya o‘choqlari
Totalitarizm belgilari: yagona partiya va daho (dohiy) kulti, yagona mafkura, ommaviy repressiya, jamiyat hayotining to‘liq nazorati.
Italiya: Mussolini 1922 yil "Rimga yurish"dan so‘ng hokimiyatga keldi — fashizm.
Germaniya: Gitler 1933 yil 30 yanvarda reyxskansler bo‘ldi; natsizm — irqchilik, yahudiylarga qarshi qonunlar (1935), "yashash maydoni" g‘oyasi, Versal shartlarini buzish.
SSSR: Stalin shaxsga sig‘inishi, majburiy kollektivlashtirish va qatag‘onlar.
Boshqa jarayonlar: Turkiya Respublikasi (1923, Mustafo Kamol Otaturk) islohotlari; Hindistonda Gandining zo‘ravonliksiz kurashi; Ispaniya fuqarolar urushi (1936–1939) — general Franko g‘alabasi.
Agressiya bosqichlari (yodlash uchun zanjir):
1931 — Yaponiya Manchjuriyani bosib oldi; 1935–1936 — Italiya Efiopiyani egalladi; 1936 — Germaniya Reyn hududiga qo‘shin kiritdi; 1937 — Yaponiyaning Xitoyga keng hujumi
1938 yil mart — Avstriya anshlyusi; 1938 yil sentyabr — Myunxen kelishuvi: Angliya va Fransiya Chexoslovakiyaning Sudet hududini Germaniyaga berdi ("tinchlantirish siyosati")
1939 yil 23 avgust — SSSR va Germaniya o‘rtasida hujum qilmaslik to‘g‘risida shartnoma (Molotov-Ribbentrop pakti) va maxfiy protokol
Sabab–oqibat: "tinchlantirish" siyosati agressorni to‘xtatmadi, aksincha uni rag‘batlantirdi; jamoaviy xavfsizlik tizimi barpo etilmadi.
§3. Ikkinchi jahon urushining borishi
1939 yil 1 sentyabr — Germaniya Polshaga hujum qildi; 3 sentyabr — Angliya va Fransiya Germaniyaga urush e’lon qildi
Birinchi davr (1939–1941): Polsha bir necha haftada yengildi; 1940 yilda Germaniya Daniya, Norvegiya, Belgiya, Niderlandiyani va iyunda Fransiyani bosib oldi. "Angliya uchun havo jangi" (1940) Germaniya g‘alabasi bilan tugamadi.
1941 yil 22 iyun — Germaniya SSSRga hujum qildi ("Barbarossa" rejasi)
1941 yil 7 dekabr — Yaponiya Pyorl-Xarbordagi AQSh bazasiga hujum qildi; AQSh urushga kirdi
Moskva jangi (1941–1942): "chaqmoq urushi" rejasi barbod bo‘ldi.
Tub burilish (1942–1943):
Stalingrad jangi (1942 yil iyul — 1943 yil 2 fevral): nemis armiyasi qurshovda tor-mor etildi.
Tinch okeanida Midvey (1942), Shimoliy Afrikada El-Alamayn (1942).
Kursk jangi (1943 yil yoz) — strategik tashabbus butunlay SSSR qo‘liga o‘tdi; 1943 yilda Italiya taslim bo‘ldi.
Yakuniy davr (1944–1945):
1944 yil 6 iyun — Normandiyaga desant: ikkinchi front ochildi
1945 yil aprel-may — Berlin operatsiyasi; 8 mayda (Moskva vaqti bilan 9 may) Germaniya so‘zsiz taslim bo‘ldi.
1945 yil 6 va 9 avgust — AQSh Xirosima va Nagasakiga atom bombasi tashladi; 8 avgustda SSSR Yaponiyaga urush e’lon qildi.
1945 yil 2 sentyabr — Yaponiya taslim bo‘ldi: Ikkinchi jahon urushi tugadi
Gitlerga qarshi koalitsiya konferensiyalari: Tehron (1943 — ikkinchi front masalasi), Yalta (1945 fevral — urushdan keyingi tartib, BMT), Potsdam (1945 iyul-avgust — Germaniyani demilitarizatsiya va denatsifikatsiya qilish).
§4. O‘zbekiston urush yillarida va urush yakunlari
O‘zbekiston yuz minglab jangchilarni frontga yubordi; Sobir Rahimov — o‘zbeklardan chiqqan birinchi general.
Respublikaga G‘arbdan yuzlab korxonalar va katta miqdordagi aholi, jumladan minglab bolalar evakuatsiya qilindi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning rafiqasi Bahri Akramova turli millatga mansub 14 nafar yetim bolani farzandlikka oldi — xalqimiz bag‘rikengligi ramzi.
Front uchun paxta, oziq-ovqat, o‘q-dori, samolyot qismlari ishlab chiqarildi; ayollar va o‘smirlar dala va zavodlarda og‘ir mehnat qildi.
Urush yakunlari:
Insoniyat tarixidagi eng ko‘p qurbonli urush: o‘n millionlab odamlar halok bo‘ldi; Xolokost — yahudiylarning qirg‘in qilinishi.
Nyurnberg sud jarayoni (1945–1946) natsist harbiy jinoyatchilarini hukm qildi.
1945 yil 24 oktyabr — Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavi kuchga kirdi (Ustav iyun oyida San-Fransiskoda imzolangan)
Dunyo kuchlar markazi o‘zgardi: AQSh va SSSR ikki super davlatga aylandi, Yevropa zaiflashdi, mustamlakalar tizimi inqirozga yuz tutdi — bu "Sovuq urush"ning boshlanishiga zamin bo‘ldi.
§5. Gitlerga qarshi koalitsiya va qarshilik harakati
Ikkinchi jahon urushida g‘alaba bitta davlatning emas, keng ittifoqning yutug‘i edi. Imtihonda koalitsiya qanday shakllangani va qaysi hujjatlar bilan rasmiylashgani ham so‘raladi.
1941 yil mart — AQShda Lend-liz qonuni qabul qilindi: ittifoqchilarga qurol, texnika, oziq-ovqat qarzga yoki ijaraga berildi
1941 yil avgust — Atlantika xartiyasi: Ruzvelt va Cherchill urush maqsadlari va urushdan keyingi tinchlik tamoyillarini e’lon qildi
1942 yil 1 yanvar — Birlashgan Millatlar deklaratsiyasi: 26 davlat agressorlarga qarshi birgalikda kurashish majburiyatini oldi
Koalitsiyaning asosiy uchligi — AQSh, Buyuk Britaniya va SSSR; ularning rahbarlari (Ruzvelt, Cherchill, Stalin) Tehron va Yaltada uchrashgan. Potsdamda AQShni yangi prezident Trumen, Britaniyani konferensiya davomida Ettli vakillik qilgan.
Lend-liz SSSRga ham tatbiq etildi: yuk mashinalari, samolyotlar, oziq-ovqat Eron orqali, shimoliy dengiz yo‘llari va Uzoq Sharq orqali yetkazilgan.
Qarshilik harakati — bosib olingan mamlakatlardagi okkupantlarga qarshi kurash: Fransiyada general de Goll boshchiligidagi "Erkin Fransiya", Yugoslaviyada Tito partizanlari, Polsha, Gretsiya va boshqa davlatlardagi yashirin tashkilotlar. Ular sabotaj, razvedka va partizan urushi orqali dushman kuchlarini band qilib turgan. Nega koalitsiya muvaffaqiyatli bo‘ldi? Ittifoqchilarning iqtisodiy salohiyati (ayniqsa AQSh sanoati) agressorlarnikidan ancha katta edi; frontlar bir-birini qo‘llab-quvvatladi. Biroq ittifoqchilar o‘rtasidagi mafkuraviy farq urushdan keyin ochiq raqobatga aylandi.
Misol
"Agressiya aktlarini xronologik tartibda joylashtiring: Myunxen kelishuvi; Manchjuriyaning bosib olinishi; Avstriya anshlyusi; Polshaga hujum."
Manchjuriya — 1931.
Anshlyus — 1938 yil mart.
Myunxen — 1938 yil sentyabr (bir yil ichida bo‘lsa, oyni tekshiramiz: mart sentyabrdan oldin).
Polsha — 1939 yil 1 sentyabr.
Javob: Manchjuriya → Anshlyus → Myunxen → Polsha.
Misol
"Ulug‘ Vatan urushi (SSSR–Germaniya urushi) necha kun davom etgan?"
1941 yil 22 iyundan 1945 yil 9 maygacha.
1941 yil 22 iyun — 1944 yil 22 iyun: 3 yil = 365 · 3 + 1 = 1096 kun (1944 kabisa yili hisobga olinadi).
1944 yil 22 iyundan 1945 yil 9 maygacha — 321 kun.
Jami: 1096 + 321 = 1417 kun; birinchi kunni ham hisoblasak, an’anaviy 1418 kun.
Misol
"Ikkinchi jahon urushi qancha davom etgan?"
Boshlanishi — 1939 yil 1 sentyabr (Polshaga hujum).
Tugashi — 1945 yil 2 sentyabr (Yaponiya taslim bo‘lishi).
1945 − 1939 = 6 yil (va bir kun); ya’ni urush 6 yil davom etgan.
O‘zingizni tekshiring
Jahon iqtisodiy inqirozi qachon va qayerda boshlangan?
"Yangi kurs"ning mohiyati nima?
Myunxen kelishuvi qachon tuzilgan va nima uchun "tinchlantirish siyosati" deyiladi?
Ikkinchi jahon urushida tub burilish qaysi janglar bilan bog‘liq?
Ikkinchi front qachon ochilgan?
Qaysi konferensiyada BMT tuzish va urushdan keyingi tartib asosan kelishilgan?
Lend-liz nima?
Birlashgan Millatlar deklaratsiyasi qachon imzolangan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Urush boshlanishini 1941 yil 22 iyun deb yozish (bu — SSSRga hujum; jahon urushi 1939 yil 1 sentyabrda boshlangan).
Urush tugashini 9 may deb hisoblash (Yevropada urush tugagan; Yaponiya 2 sentyabrda taslim bo‘lgan).
Myunxen kelishuvi va Molotov-Ribbentrop paktini adashtirish.
Tehron, Yalta va Potsdam konferensiyalarining tartibini almashtirish.
BMT tashkil topgan sanani 1945 yil 9 may deb yozish (24 oktyabr).