1917–1924 yillar — O‘zbekiston tarixidagi keskin burilish davri. Rossiyadagi inqiloblardan so‘ng Turkiston xalqlari o‘z taqdirini o‘zi belgilashga urindi: Qo‘qonda Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi, ammo u bolsheviklar tomonidan qonga botirildi; bunga javoban qurolli istiqlolchilik harakati boshlandi; Buxoro va Xivada xalq respublikalari tuzildi; nihoyat milliy-hududiy chegaralanish natijasida O‘zbekiston SSR vujudga keldi. Bu davr XX asrda milliy davlatchilikni tiklashga bo‘lgan birinchi urinishlar va ularning taqdirini ko‘rsatadi. Imtihonda sanalar va rahbarlar, sabab-oqibatlar, manba tahlili so‘raladi.
§1. 1917 yil fevral–oktabr: inqiloblar va Turkiston
1917 yil fevral inqilobi natijasida Rossiyada podsho hokimiyati ag‘darildi. Turkistonda Muvaqqat hukumatning Turkiston qo‘mitasi tuzildi, ammo mahalliy aholining manfaatlari, ayniqsa yer va o‘zini o‘zi boshqarish masalalari hisobga olinmadi.
Siyosiy faollik keskin oshdi. Milliy tashkilotlar tuzildi: "Sho‘roi Islomiya" (asosan jadidlar, 1917 yil mart, Toshkent) va "Sho‘roi Ulamo" (ruhoniylar, mo‘tadil-konservativ yo‘nalish).
Mahalliy ziyolilar Rossiya tarkibida Turkistonga muxtoriyat — keng o‘zini o‘zi boshqarish huquqini talab qildi.
1917 yil oktabr–noyabrda Toshkentda bolsheviklar va so‘l eserlar hokimiyatni egalladi. O‘lka Sovetlari s’ezdi tuzgan Turkiston Xalq Komissarlari Soveti tarkibiga birorta ham mahalliy musulmon vakili kiritilmadi — bu aholining 90 foizdan ortig‘ini tashkil etgan tub xalqlarni hokimiyatdan chetlatish edi.
Sabab-oqibat: yangi hokimiyat ham mahalliy xalqni hokimiyatdan chetlatdi → milliy kuchlar o‘z davlat tuzilmasini tuzishga kirishdi.
§2. Turkiston Muxtoriyati
1917 yil 26–29 noyabr — Qo‘qonda IV favqulodda o‘lka musulmonlari qurultoyi; 27 noyabrda Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi
Rahbarlari: Muhammadjon Tinishboyev (hukumat raisi va ichki ishlar vaziri), keyin Mustafo Cho‘qay; hukumatda Ubaydulla Xo‘jayev, Islom Sho‘raxmedov va boshqalar.
Muxtoriyat Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston xalqlarining o‘zini o‘zi boshqarishini ko‘zda tutgan; Ta’sis majlisi chaqirish, unda o‘lka aholisining barcha guruhlari vakillari ishtirok etishi rejalashtirilgan.
Muxtoriyat hukumati o‘z qo‘shini va moliyasini tuzishga urindi, ammo kuchlar teng emas edi.
Sovet hokimiyati muxtoriyatni tan olmadi va uni "aksilinqilobiy" deb e’lon qildi.
1918 yil fevral — bolsheviklar qo‘shini Qo‘qonni qonga botirdi, muxtoriyat tugatildi
Qo‘qon shahri vayron qilindi, minglab tinch aholi halok bo‘ldi.
1918 yil 30 aprel — RSFSR tarkibida Turkiston ASSR tuzildi
Ahamiyati: Turkiston Muxtoriyati — XX asrda milliy davlatchilikni demokratik yo‘l bilan tiklashga birinchi urinish; u 72 kun mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, milliy mustaqillik g‘oyasining ramziga aylandi.
§3. Istiqlolchilik harakati
Muxtoriyat bostirilgach, sovet hokimiyatiga qarshi qurolli kurash boshlandi. Sovet tarixnavisligida u "bosmachilik" deb atalib, talonchilik sifatida ko‘rsatilgan; mustaqillik davrida istiqlolchilik (milliy ozodlik) harakati sifatida baholanadi.
Sabablari: milliy mustaqillikdan mahrum qilish, Qo‘qon fojiasi, oziq-ovqat musodarasi (prodrazvyorstka), ocharchilik, dinga qarshi siyosat, qizil askarlar zo‘ravonligi.
Farg‘ona vodiysida: Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Ko‘rshermat) va boshqalar; Sharqiy Buxoroda — Ibrohimbek; Xorazmda — Junaidxon.
Harakatning kuchli tomoni — xalq qo‘llab-quvvatlashi va joyni yaxshi bilishi; zaif tomoni — tarqoqlik, yagona rahbariyat va dasturning yo‘qligi, qurol-yarog‘ yetishmasligi.
Sovet hokimiyati katta harbiy kuch bilan birga yon berishlar (yangi iqtisodiy siyosat, vaqf yerlarining qisman qaytarilishi) orqali harakatni zaiflashtirdi. Harakat asosan 1920-yillar oxiri – 1930-yillar boshigacha davom etdi.
§4. Xorazm va Buxoro xalq respublikalari
Xiva: 1920 yil boshida qizil armiya va yosh xivaliklar yordamida xon hokimiyati ag‘darildi; Junaidxon qo‘shini mag‘lub bo‘ldi.
1920 yil aprel — Xorazm Xalq Sovet Respublikasi (XXSR) e’lon qilindi
Buxoro: 1920 yil sentabr boshida qizil armiya (qo‘mondon M. V. Frunze) Buxoroni egalladi; shahar va Arkka katta zarar yetdi; amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, so‘ng Afg‘onistonga qochdi.
1920 yil oktabr — Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR); hukumat (Xalq Nozirlar Kengashi) raisi — Fayzulla Xo‘jayev
Respublikalarda yer, maorif, sud islohotlari o‘tkazildi, yangi maktablar ochildi, yoshlar xorijga (Germaniyaga) o‘qishga yuborildi.
Ammo ular rasman mustaqil bo‘lsa-da, tobora Moskvaga qaram bo‘lib bordi: qizil armiya qismlari ularning hududida turgan, muhim qarorlar markaz bilan kelishilgan.
1923–1924 yillarda ular sotsialistik respublikalarga aylantirildi.
§5. Milliy-hududiy chegaralanish
1924 yil 27 oktabr — O‘zbekiston SSR tuzildi; poytaxt — Samarqand, 1930 yildan Toshkent
Turkiston ASSR, BXSR va XXSR hududlari milliy belgilar asosida yangi respublikalar va viloyatlarga bo‘lindi: O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR; Tojikiston ASSR O‘zSSR tarkibida (1929 yilda alohida ittifoqdosh respublika); qozoq va qirg‘iz hududlari ham ajratildi.
Sabablari (sovet rahbariyati nuqtai nazaridan): "millatlarga o‘z davlatchiligini berish", boshqaruvni osonlashtirish; tarixchilar fikricha, yana bir maqsad — yagona Turkiston g‘oyasini yo‘qotish va mintaqani boshqarishni osonlashtirish.
Oqibatlari: tarixiy-madaniy hududlar (masalan, Farg‘ona vodiysi) bo‘lindi; chegaralar etnik joylashuvga to‘liq mos kelmadi — bu keyinchalik muammolarga sabab bo‘ldi. Shu bilan birga O‘zbekiston zamonaviy hududiy-davlat shaklini oldi.
§6. Davrni baholash
1917–1924 yillarda Turkiston xalqlari uchun uchta yo‘l sinab ko‘rildi: demokratik muxtoriyat (Qo‘qon), qurolli kurash (istiqlolchilar), sovet hokimiyati bilan hamkorlik (BXSR, XXSR rahbarlari).
Birinchi ikki yo‘l kuch bilan bostirildi, uchinchisi esa ittifoqdosh respublika doirasida cheklangan avtonomiyaga olib keldi; uning ko‘plab rahbarlari (Fayzulla Xo‘jayev) keyinchalik qatag‘on qilindi.
Bu tajriba 1991 yilda mustaqillik e’lon qilinganda tarixiy saboq bo‘ldi.
Manba tahlili: "Qurultoy Turkistonni Rossiya Federativ Demokratik Respublikasi tarkibida hududiy muxtoriyatli deb e’lon qiladi va muxtoriyat shakli Turkiston Ta’sis majlisiga havola etiladi; bunda o‘lkada yashovchi milliy ozchiliklar huquqlari to‘la kafolatlanadi" (qurultoy qarori mazmunidan). Bu qaysi hujjat va uning xususiyati nimada?