Jadidchilik — XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkiston, Buxoro va Xivada vujudga kelgan ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish harakati. Jadidlar millatning qoloqlikdan chiqishi va mustamlakadan ozod bo‘lishining asosiy yo‘lini ma’rifatda — yangi maktab, matbuot, teatr va kitobda ko‘rgan. Ular o‘zbek adabiy tili, zamonaviy ta’lim, milliy matbuot va teatrga asos soldi, keyinroq esa Turkiston muxtoriyati g‘oyasini ilgari surdi. Jadidlar merosi bugungi O‘zbekistonda yuksak qadrlanadi, chunki mustaqillik g‘oyasining ildizlari aynan ularga borib taqaladi. Imtihonda jadidlarning maqsadlari, namoyandalari va ularning asarlari, maktab va matbuot sohasidagi faoliyati, sanalar so‘raladi.
§1. Kelib chiqishi va sabablari
"Jadid" — arabcha "yangi" degani; "usuli jadid" — yangi usul, ya’ni tovush (fonetik) usulida savod o‘rgatish. Eski maktabda bolalar harflarni hijjalab, yillab o‘qigan; yangi usulda savod bir necha oyda chiqarilgan.
Harakat asoschisi — qrimlik Ismoilbek Gaspirali: 1883 yilda Bog‘chasaroyda "Tarjimon" gazetasini chiqargan, yangi usul maktablarini targ‘ib qilgan; 1893 yilda Buxoro va Samarqandga kelib, amirni yangi maktab ochishga ko‘ndirishga uringan.
Turkistonda ilk yangi usul maktablari XIX asr oxirida ochila boshladi.
Sabablari:
Mustamlaka zulmi va mahalliy aholining huquqsizligi.
Jamiyatning iqtisodiy va madaniy qoloqligi, eski maktab ta’limining zamon talablariga javob bermasligi.
Jahondagi islohotchilik g‘oyalari: Turkiya, Tatariston, Ozarbayjon, Misrdagi yangilanish harakatlari, rus inqilobi (1905–1907) davrida matbuot erkinligining biroz kengayishi.
Temir yo‘l va savdo orqali tashqi dunyo bilan aloqalarning kuchayishi.
§2. Maqsad va dastur
Jadidlar dasturi bosqichma-bosqich rivojlangan:
Ma’rifiy bosqich: yangi usul maktablari, darsliklar, matbuot, teatr orqali millatni uyg‘otish; dunyoviy fanlar (hisob, jo‘g‘rofiya, tarix, tabiatshunoslik) o‘qitish; iqtidorli yoshlarni xorijga (Turkiya, Germaniya) o‘qishga yuborish.
Ijtimoiy bosqich: ayollar ta’limi, isrofgarchilikka (to‘y-ma’rakalardagi dabdaba) qarshi kurash, ona tilini rivojlantirish.
Siyosiy bosqich (1917 yildan): Turkistonga muxtoriyat — Rossiya tarkibida o‘zini o‘zi boshqarish, mahalliy aholining hokimiyatda teng ishtiroki; oxir-oqibat to‘liq mustaqillik.
Vositalar: "Turon", "Barakat", "Ko‘mak" kabi jamiyatlar, kutubxonalar, xayriya, bosmaxonalar.
Jadidlar shiori: millatni ma’rifat orqali qutqarish
§3. Namoyandalar va asarlari
Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919, Samarqand) — Turkiston jadidlarining yetakchisi. "Padarkush" dramasi — birinchi o‘zbek dramasi: 1911 yilda yozilgan, 1913 yilda nashr etilgan, 1914 yilda sahnalashtirilgan. Asarda ilmsizlik oqibatida farzand otasini o‘ldirishga qadar boradi. "Oyina" jurnali (1913–1915), "Samarqand" gazetasi (1913), darsliklar. 1919 yilda Buxoro amiri odamlari tomonidan Qarshida qatl etilgan.
Munavvarqori Abdurashidxonov (Toshkent) — yangi usul maktablari tashkilotchisi; "Adibi avval", "Adibi soniy" darsliklari; "Xurshid" gazetasi (1906).
Abdulla Avloniy (Toshkent) — "Turkiy guliston yoxud axloq" (1913) — tarbiya haqidagi mashhur asar ("Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidur"); "Shuhrat" gazetasi, "Turon" jamiyati va teatr truppasi.
Abdurauf Fitrat (Buxoro) — "Munozara", "Hind sayyohining qissasi"; Yosh buxoroliklar mafkurachisi, keyinchalik tilshunos va dramaturg.
Adabiyotdagi jadidlar: Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Hamza, So‘fizoda, Tavallo.
§4. Maktab, matbuot va teatr
Maktab: yangi usul maktablarida tovush usuli, sinf-dars tizimi, partalar, xarita va globus qo‘llanilgan; hisob, jo‘g‘rofiya, tarix, ona tili o‘qitilgan. Jadidlar o‘zlari darsliklar yozgan. Matbuot:
1906 yil — "Taraqqiy" (muharrir Ismoil Obidov) — o‘zbek tilidagi birinchi xususiy gazeta
Ko‘p gazetalar chor ma’muriyati tomonidan qisqa vaqt ichida yopilgan, ammo o‘rniga yangilari chiqqan.
Teatr: jadidlar teatrni "ibratxona" deb atagan.
1914 yil — "Padarkush" sahnalashtirildi (Samarqand, Toshkent); Toshkentda "Turon" truppasi
Spektakllardan tushgan mablag‘ maktablar va kambag‘al o‘quvchilarga sarflangan. Shu tariqa maktab, matbuot va teatr bir-birini to‘ldirgan: maktab savodli o‘quvchi tayyorlagan, gazeta unga o‘qish uchun material bergan, teatr esa savodsiz tomoshabinga ham jadid g‘oyalarini yetkazgan.
§5. Buxoro va Xivadagi jadidlar
Yosh buxoroliklar — Buxoro amirligidagi jadidlar; yetakchilari Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev. Ular amirdan islohotlar talab qilgan, 1918 yilda Kolesov yurishi muvaffaqiyatsizlikka uchragach ta’qib qilingan; 1920 yilda amirlik ag‘darilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilganda hukumatga kirgan.
Yosh xivaliklar — Xiva xonligidagi jadidlar (Polvonniyoz Hoji Yusupov va boshqalar); 1920 yilda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tuzilishida qatnashgan.
Amirlik va xonlikda yangi maktablar mutaassib ruhoniylar va hukmdorlar qarshiligiga uchragan.
§6. Siyosiy faoliyat va jadidlar taqdiri
1917 yil fevral inqilobidan keyin jadidlar "Sho‘roi islomiya" tashkilotini tuzib, siyosiy kurashga kirishdi.
1917 yil noyabr — Qo‘qonda Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi; jadidlar (Mustafo Cho‘qay, Ubaydulla Xo‘jayev va boshqalar) uning faol ishtirokchilari edi
1918 yil fevralida muxtoriyat bolsheviklar tomonidan qonga botirildi.
Sovet davrida jadidlar dastlab maorif va madaniyatda ishladi, ammo 1920–1930 yillarda "millatchi", "xalq dushmani" deb qatag‘on qilindi: Munavvarqori 1931 yilda, Fitrat, Cho‘lpon, Qodiriy 1938 yilda otib tashlangan.
Mustaqillik yillarida jadidlar oqlandi, ularning merosi qayta o‘rganilmoqda; Toshkentda "Shahidlar xotirasi" muzeyi qatag‘on qurbonlariga bag‘ishlangan.
Sabab-oqibat: jadidlarning milliy o‘zlik va mustaqillik g‘oyalari sovet tuzumining markazlashgan siyosatiga zid edi — shuning uchun ular yo‘q qilindi.
Misol
"Mos keltiring: 1) Gaspirali; 2) Behbudiy; 3) Avloniy; 4) Ismoil Obidov. a) "Turkiy guliston yoxud axloq"; b) "Tarjimon"; c) "Taraqqiy"; d) "Padarkush"."
Gaspirali — Qrimda "Tarjimon" gazetasi: 1–b.
Behbudiy — birinchi o‘zbek dramasi: 2–d.
Avloniy — tarbiya haqidagi asar: 3–a.
Ismoil Obidov — birinchi o‘zbek xususiy gazetasi: 4–c.
Javob: Tarjimon → Taraqqiy → Padarkush yozilishi → sahnalashtirilishi.
Misol
Manba tahlili: "Tarbiya biz uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidur." Bu so‘zlar kimga tegishli va jadidlarning qaysi g‘oyasini ifodalaydi?
Iqtibos tarbiya mavzusiga bag‘ishlangan va 1913 yilda chop etilgan "Turkiy guliston yoxud axloq" asaridan olingan.
Asar muallifi — Abdulla Avloniy.
Fikr mazmuni: millatning kelajagi yosh avlodning tarbiyasi va ta’limiga bog‘liq.
Javob: Avloniy; jadidlarning "millatni ma’rifat va tarbiya orqali qutqarish" g‘oyasi.
O‘zingizni tekshiring
"Usuli jadid" nimani anglatadi?
Jadidchilik asoschisi kim?
"Oyina" jurnalini kim chiqargan?
O‘zbek tilidagi birinchi xususiy gazeta qaysi?
Toshkent jadidlarining yetakchisi kim?
"Padarkush" qaysi yili sahnalashtirilgan?
Buxorodagi jadidlar qanday atalgan?
"Turkiy guliston yoxud axloq" muallifi kim?
Ko‘p uchraydigan xatolar
"Padarkush" muallifini Fitrat deb yozish (muallif — Behbudiy).
"Padarkush" sanalarini aralashtirish: yozilgan — 1911, nashr — 1913, sahna — 1914.
Jadidlarni faqat diniy islohotchilar deb tushunish: ular ta’lim, matbuot, teatr va siyosiy islohotlar tarafdori edi.
"Tarjimon" gazetasini Turkistonda chiqqan deb ko‘rsatish (u Qrimda, Bog‘chasaroyda chiqqan).
"Taraqqiy" va "Xurshid" muharrirlarini almashtirish: "Taraqqiy" — Ismoil Obidov, "Xurshid" — Munavvarqori.
Turkiston muxtoriyatini Toshkentda e’lon qilingan deb yozish: u 1917 yil noyabrida Qo‘qonda e’lon qilingan va 1918 yil fevralida tugatilgan.