Son

Son — narsaning miqdori yoki tartibini bildiradigan mustaqil so‘z turkumi: nechta?, qancha?, nechanchi? so‘roqlariga javob beradi. Son kundalik hayotda doim kerak: narx, sana, yosh, vaqt, hisob — barchasi son bilan ifodalanadi. Imtihonda son turlarini farqlash, hisob so‘zlarini to‘g‘ri tanlash, sonlarni so‘z va raqam bilan to‘g‘ri yozish qoidalari so‘raladi. Bu mavzu imlo va tinish belgilari bilan ham bog‘liq: 5-sinf dagi chiziqcha yoki o‘n besh ning ajratib yozilishi aynan son qoidalaridan kelib chiqadi.

§1. Sonning ma’no turlari

Barcha sonlar ikki katta guruhga bo‘linadi:

• Miqdor sonlar — narsaning qanchaligini bildiradi: besh kitob, o‘ntacha bola, yarim non.
• Tartib sonlar — narsaning sanoqdagi o‘rnini bildiradi: beshinchi sinf, birinchi kun.

Miqdor sonlar o‘z navbatida yana bir necha turga ajraladi; ularni §2 da ko‘ramiz. Sonni tahlil qilganda avval so‘roq beriladi, keyin qo‘shimchaga qarab turi aniqlanadi.

§2. Miqdor sonlarning turlari

• Sanoq son — sof miqdor, qo‘shimchasiz: bir, besh, o‘n, yuz, ming, million. Otga bevosita bog‘lanadi: besh daftar.
• Dona son -ta qo‘shimchasi bilan: beshta kitob, o‘nta daftar. Narsani donalab sanash ma’nosini beradi. Sanoq son bilan dona sonning farqi uslubda: besh kitob kitobiyroq, beshta kitob so‘zlashuvga yaqinroq.
• Chama son — taxminiy miqdor: -tacha (o‘ntacha), -lab (yuzlab, minglab), -larcha (o‘nlarcha), juft son (besh-olti), shuningdek qirqqa yaqin, yuz chamasi kabi birikmalar.
• Taqsim son -tadan yoki -dan: , . Narsaning teng bo‘lib taqsimlanishini bildiradi.

Misol

Sinfda yigirmatacha o‘quvchi bor edi gapidagi son turini aniqlang.

1. Sonni topamiz: yigirmatacha (qancha o‘quvchi?).
2. Tarkibi: yigirma + -tacha.
3. -tacha aniq emas, taxminiy miqdorni bildiradi.
4. Javob: chama son.

§3. Tartib son

Narsaning sanoqdagi o‘rnini bildiradi va -(i)nchi qo‘shimchasi bilan yasaladi.

Undosh bilan tugagan songa -inchi, unli bilan tugaganga -nchi qo‘shiladi: to‘rt → to‘rtinchi, ikki → ikkinchi.
Raqam bilan yozilganda qo‘shimcha o‘rniga chiziqcha qo‘yiladi: 5-sinf, 2026-yil, 3-may. Rim raqamidan keyin chiziqcha qo‘yilmaydi: XXI asr, III bob.

Tartib son gapda ko‘pincha aniqlovchi bo‘ladi: ikkinchi qavat. Sana yozishda ham shu qoida amal qiladi: 2026-yil 8-oktabr.

Misol

Bu musobaqada uchala do‘st birinchi o‘rinni olishdi gapidagi sonlarni aniqlang.

1. uchala — nechta do‘st?, -ala qo‘shimchasi bilan yasalgan jamlovchi son.
2. birinchi — nechanchi o‘rin?, -inchi qo‘shimchasi bilan yasalgan tartib son.
3. Ikkalasi ham otga bog‘lanib aniqlovchi vazifasida kelgan.
4. Javob: jamlovchi son va tartib son.

§4. Hisob so‘zlari

Miqdor son bilan ot orasida keladigan, sanalayotgan narsaning turini yoki o‘lchovini ko‘rsatuvchi so‘zlar:

• nafar — odam: uch nafar o‘quvchi;
• bosh — chorva: o‘n bosh qo‘y;
• tup — daraxt, o‘simlik: besh tup olma;
• dona — narsa: ikki dona non;
• juft — juft narsa: bir juft etik;
• nusxa — kitob, hujjat: uch nusxa ariza;
• o‘lchov so‘zlari: kilogramm, litr, metr, tonna, gektar, piyola, qop.

Hisob so‘zi nutqni aniq qiladi: uch qop un va uch kilogramm un — butunlay boshqa-boshqa miqdor. Odamlar haqida rasmiy uslubda nafar ishlatiladi, so‘zlashuvda esa -ta yetarli: uchta o‘quvchi.
Hisob so‘zi alohida so‘z turkumi emas: u ot bo‘lib, son bilan birga bitta gap bo‘lagini hosil qiladi: besh tup olma da besh tup — aniqlovchi.

§5. Sonlarning tuzilishi va imlosi

• Sodda sonlar bitta o‘zakdan iborat: bir, o‘n, ming.
• Murakkab sonlar bir necha so‘zdan iborat va ajratib yoziladi: o‘n besh, ikki yuz yigirma uch, ming to‘qqiz yuz to‘qson bir.
• Juft sonlar chiziqcha bilan yoziladi: besh-olti, o‘n-o‘n besh.

Sonlarni raqam yoki so‘z bilan yozish qoidalari:

• badiiy va oddiy matnda kichik sonlar odatda so‘z bilan yoziladi: uch kun o‘tdi;
• sana, foiz, o‘lchov, katta sonlar raqam bilan yoziladi: 25 foiz, 1991-yil;
• rasmiy hujjatlarda pul summasi raqam va qavs ichida so‘z bilan yoziladi.

Raqamga qo‘shimcha qo‘shilganda ham chiziqcha qo‘yiladi: 5-ga, 1990-yillarda.

Misol

2-chi qavatdagi ikkiyuz o‘rinli zal birikmasidagi xatolarni tuzating.

1. Tartib son raqamda chiziqcha bilan yoziladi, -chi qo‘shilmaydi: 2-qavat.
2. Murakkab son ajratib yoziladi: ikki yuz.
3. To‘g‘ri yozuv: 2-qavatdagi ikki yuz o‘rinli zal.
4. Javob: 2-qavatdagi ikki yuz o‘rinli zal.

§6. Sonning otlashishi va gapdagi vazifasi

Son ot o‘rnida kelib, ot qo‘shimchalarini olsa, otlashadi: Beshinchi keldi, Uchovi ham a’lochi, Ikkini ikkiga qo‘shing.
Gapdagi vazifalari:

• aniqlovchi (eng ko‘p): besh kitob, uchinchi qavat;
• otlashib ega: Ikkovi kelishdi;
• otlashib to‘ldiruvchi: Uchtasini oldim;
• kesim: Mening yoshim o‘n yetti;
• hol: Ikki marta aytdim (necha marta?).

Misol

Uchovi ham imtihondan a’lo baho oldi gapidagi sonni tahlil qiling.

1. Son: uchovi (nechtasi?).
2. Tarkibi: uch + -ov (jamlovchi son) + -i (3-shaxs egalik).
3. Gapda kim oldi? so‘rog‘iga javob beradi — ega.
4. Javob: otlashgan jamlovchi son, gapda ega.

§7. Sonning boshqa ma’nolarda qo‘llanishi

Ba’zi sonlar matnda miqdor ma’nosini yo‘qotib, boshqa vazifada keladi. Bunday holatlarni ajrata olish test savollarida muhim.

• bir noaniqlik bildirishi mumkin: Bir kishi sizni so‘radi — bu yerda «qandaydir» ma’nosi bor, miqdor emas.
• bir «birga, birdek» ma’nosida: Hammamiz bir oilamiz.
• Sondan yasalgan ravishlar: birdan (to‘satdan), birga, ikki marta. U birdan to‘xtadi gapida birdan — ravish.
• Tartib sondan yasalgan kirish so‘zlar: birinchidan, ikkinchidan — vergul bilan ajratiladi: Birinchidan, bu foydali.
• Iboralarda son o‘z ma’nosini yo‘qotadi: ikki og‘iz gap (qisqa gap), yetti uxlab tushiga kirmagan (sira o‘ylamagan).

O‘zingizni tekshiring

1. Ikkitadan qaysi son turi?

2. Yuzlab qaysi turga kiradi?

3. Besh tup o‘rik birikmasidagi tup qanday so‘z?

4. 7-chi uy deb yozish to‘g‘rimi?

5. Uchovi keldi gapida son qaysi bo‘lak?

6. Uchdan ikki qaysi son turi?

7. Oltinchi so‘zida qaysi qo‘shimcha tartib son yasagan?

8. O‘n sakkiz qanday yoziladi: qo‘shib yoki ajratib?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Tartib sonni raqamda -chi yoki -inchi bilan yozish: ✗ 5-chi, ✓ 5-.
• Hisob so‘zi bilan -ta ni birga qo‘llash: ✗ uchta nafar.
• Jamlovchi sonni dona son deb belgilash: uchala — jamlovchi, uchta — dona son.
• Murakkab sonlarni qo‘shib yozish: ✗ o‘nbesh.
• Son bilan kelgan otga ko‘plik qo‘shish: ✗ o‘n kitoblar.
• Rim raqamidan keyin chiziqcha qo‘yish: ✗ XXI-asr.