Olmosh — ot, sifat, son yoki ravish o‘rnida qo‘llanib, ularga ishora qiladigan so‘z turkumi. Olmoshning o‘z aniq lug‘aviy ma’nosi yo‘q: u so‘zi qaysi gapda kelsa, o‘sha gapdagi yoki oldingi gapdagi shaxs yoki narsaga ishora qiladi. Olmoshlar matnni bog‘laydi: bir so‘zni qayta-qayta takrorlamaslik uchun uning o‘rniga olmosh ishlatiladi. Shuning uchun olmosh grammatikada ham, o‘qish savodxonligida ham («bu so‘z nimaga ishora qiladi?» savoli) muhim. Imtihonda olmosh turlarini farqlash, ularning kelishik shakllarini to‘g‘ri yozish va ishora qilinayotgan so‘zni topish topshiriqlari uchraydi.
§1. Olmoshlarning ma’no turlari
O‘zbek tilida olmoshlar yetti turga bo‘linadi:
Kishilik: men, sen, u, biz, siz, ular — nutqda qatnashuvchi yoki u haqida gapirilayotgan shaxsni ko‘rsatadi.
O‘zlik: o‘z — doim egalik qo‘shimchasi bilan keladi: o‘zim, o‘zing, o‘zi, o‘zimiz. Ish-harakat bajaruvchining o‘ziga qaytishini yoki ta’kidni bildiradi: O‘zim bajaraman.
Ko‘rsatish: bu, shu, o‘sha, u, ana, mana, ana shu, mana bu — narsani ko‘rsatib, ishora qiladi.
So‘roq: kim, nima, qanday, qanaqa, qaysi, qancha, nechta, nechanchi, qayer, qachon, nega, nimaga — so‘roq ifodalaydi.
Belgilash: hamma, barcha, butun, har, har kim, har bir, har qanday — narsaning to‘liq qamrab olinishini bildiradi.
Bo‘lishsizlik: hech kim, hech nima, hech qachon, hech qanday, hech bir — inkorni kuchaytiradi, gapda odatda bo‘lishsiz fe’l bilan keladi: Hech kim kelmadi.
Gumon: allakim, allanima, allaqanday, kimdir, nimadir, qandaydir, qayerdadir — noaniq, taxminiy narsani bildiradi.
Gumon olmoshlari alla- old qo‘shimchasi yoki -dir yuklamasi bilan yasaladi: allakim, kimdir.
u so‘zi ham kishilik (U keldi — shaxs), ham ko‘rsatish (u uy — o‘sha uy) olmoshi bo‘la oladi; turini gapdagi vazifasiga qarab aniqlang.
Misol
Kimdir eshikni taqillatdi gapidagi olmosh turini aniqlang.
Olmoshni topamiz: kimdir (kim + -dir).
-dir noaniqlik, gumon ma’nosini beradi: kim ekani noma’lum.
Gap so‘roq gap emas, darak gap — demak, so‘roq olmoshi emas.
Javob: gumon olmoshi.
§2. Olmosh qaysi turkum o‘rnida keladi
Olmoshlar qaysi so‘z turkumi o‘rnida kelishiga qarab ham guruhlanadi:
ot o‘rnida: men, kim, nima, hamma, hech kim — Kim keldi?, Hamma tayyor;
sifat o‘rnida: qanday, qanaqa, bu, shu, qaysi, har qanday — Qanday kitob?, Bu uy;
son o‘rnida: qancha, nechta, nechanchi — Nechta daftar?;
ravish o‘rnida: qachon, qayerda, nega, shunday — Qachon kelasan?
Gapdagi vazifasi ham shunga bog‘liq: ot o‘rnidagi olmosh ega yoki to‘ldiruvchi, sifat va son o‘rnidagisi aniqlovchi, ravish o‘rnidagisi hol bo‘ladi.
Olmoshning gap bo‘lagini aniqlash uchun uni almashtirgan so‘zni qo‘yib ko‘ring: Bu uy → katta uy — aniqlovchi.
§3. Olmoshlarning turlanishi va imlosi
Ot o‘rnidagi olmoshlar kelishik bilan turlanadi: men → mening, meni, menga, menda, mendan; sen → sening, seni, senga. u, bu, shu olmoshlari jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklarida n tovushini oladi:
u + ga → unga, u + da → unda, u + dan → undan; bu → bunga, bunda; shu → shunga, shundan
Qaratqich va tushumda ham n bor: uning, uni, buning, buni. men va sen qo‘shimchalarni o‘zgarishsiz oladi: menga, menda, senga, sendan. Ko‘plik biz, siz olmoshlari ham shunday: bizga, sizdan. O‘zlik olmoshi egalik va kelishikni birga oladi: o‘z-im-ga, o‘z-i-ning. Tuzilishiga ko‘ra olmoshlar:
sodda: kim, bu, hamma;
qo‘shma: har kim, hech nima, ana shu, har qanday — ajratib yoziladi;
har kim, hech kim, har bir — ajratib; allakim, kimdir — qo‘shib yoziladi.
Misol
U ... kitob berdi gapida nuqtalar o‘rniga u olmoshining jo‘nalish kelishigidagi shaklini qo‘ying.
u olmoshi jo‘nalish kelishigida n tovushini oladi.
u + n + ga → unga.
uga shakli adabiy tilda ishlatilmaydi.
Javob: U unga kitob berdi.
§4. So‘roq olmoshlari va qo‘shma gap
So‘roq olmoshlari faqat so‘roq gapda emas, qo‘shma gapda bog‘lovchi vosita sifatida ham keladi. Bunda ular so‘roq ma’nosini yo‘qotadi va ko‘rsatish olmoshi bilan juftlashadi:
Kim mehnat qilsa, u rohat ko‘radi.
Qayerda bo‘lsang, o‘sha yerda xursand bo‘l.
Qancha o‘qisang, shuncha bilasan.
kim... u, qayer... o‘sha yer, qancha... shuncha — ergash gapli qo‘shma gapning nisbiy so‘zlari.
Bunday gapda olmosh so‘roq emas, balki ikki qismni bog‘lovchi vositadir; gap oxirida so‘roq belgisi qo‘yilmaydi. Birinchi qismdagi so‘roq olmoshi va ikkinchi qismdagi ko‘rsatish olmoshi bir xil narsaga ishora qiladi: kim va u — bitta shaxs. Ergash gaplar mavzusida bu juftliklar ergash gap turini aniqlashga yordam beradi: kim... u — ega ergash gap, qayerda... o‘sha yerda — o‘rin ergash gap.
§5. Olmoshlar uslubiyati
siz — hurmat shakli, bir kishiga ham qo‘llanadi; sen — yaqinlik yoki tenglik, notanish kishiga nisbatan qo‘pol eshitiladi.
biz ba’zan men o‘rnida — kamtarlik yoki rasmiy uslub (muallif bizi): Biz ushbu maqolada ... ko‘rib chiqamiz.
ular bir kishiga nisbatan hurmat ma’nosida: Dadam uyda yo‘qlar, ular ishdalar.
Ko‘rsatish olmoshlari matnda bog‘lovchi vosita: Navoiy «Xamsa»ni yozdi. Bu asar besh dostondan iborat. — bu oldingi gapdagi «Xamsa» ga ishora qiladi.
Olmoshni haddan ortiq ishlatish yoki ishorani noaniq qoldirish — nutq xatosi: Anvar Valiga u kelishini aytdi (kim kelishi noaniq). To‘g‘rilash: Anvar Valiga o‘zi kelishini aytdi yoki ismni takrorlash.
Misol
O‘qituvchi o‘quvchilarga yangi kitob olib keldi. Ular uni zavq bilan o‘qishdi. — ular va uni nimaga ishora qiladi?
ular — ko‘plik, shaxs, kesim o‘qishdi — o‘qiganlar o‘quvchilar.
uni — birlik, tushum kelishigi, o‘qiladigan narsa — kitob.
O‘qituvchi birlikda, shuning uchun ular unga ishora qila olmaydi.
Javob: ular — o‘quvchilar, uni — yangi kitob.
§6. Olmoshning gapdagi vazifasi
Olmosh deyarli barcha gap bo‘laklari vazifasida keladi:
ega: Biz keldik.
kesim: Bu kitob — meniki. (meniki — qarashlilik shakli)