Ko‘chim (trop) — so‘z ma’nosining bir narsadan boshqa narsaga ko‘chishi. Stolning oyog‘i, tog‘ etagi, oltin kuz kabi birikmalarni har kuni ishlatamiz, lekin ularning har birida ma’no ko‘chgan. Ko‘chimlar va boshqa badiiy tasvir vositalari nutqqa obrazlilik va ta’sirchanlik beradi. Bu mavzu ham tilshunoslikda (so‘z ma’nosining taraqqiyoti), ham adabiyotshunoslikda (badiiy san’atlar) o‘rganiladi, shuning uchun imtihonda ikki marta uchraydi: leksikologiya topshiriqlarida va matn tahlilida. Asosiy ko‘nikma — ko‘chishning asosini topish: o‘xshashlikmi, aloqadorlikmi yoki qism va butun munosabatimi.
§1. Ko‘chim nima va nega kerak?
Har bir so‘zning o‘z (atash) ma’nosi bor: oyoq — odam yoki hayvonning yurish a’zosi. Yangi narsaga nom kerak bo‘lganda til yangi so‘z yasash o‘rniga ko‘pincha mavjud so‘zni ishlatadi: stolning tayanchi ham odam oyog‘i kabi pastda turib, og‘irlikni ko‘taradi — stolning oyog‘i. Shu tariqa so‘z ko‘chma ma’no oladi.
Ko‘chish uchun ikki narsa o‘rtasida asos bo‘lishi kerak: o‘xshashlik, aloqadorlik yoki qism–butun munosabati
Ko‘chimlarning ikki xil vazifasi bor:
lug‘aviy — yangi narsani nomlash (choynakning tumshug‘i, kompyuter sichqonchasi); bunday ko‘chimlar vaqt o‘tib odatiy so‘zga aylanadi va obrazliligi sezilmay qoladi;
badiiy — tasvirni jonli, ta’sirli qilish (tosh yurak, oltin kuz); bunday ko‘chimlar yozuvchi ijodining mahsuli.
Ko‘chimlar asosan to‘rt turga bo‘linadi: metafora, metonimiya, sinekdoxa va vazifadoshlik. Ulardan tashqari o‘xshatish, epitet, mubolag‘a, jonlantirish, kinoya kabi tasvir vositalari ham bor.
§2. Metafora
Metafora — o‘xshashlik asosida ma’no ko‘chishi. O‘xshashlik turli belgilarda bo‘lishi mumkin:
joylashuv: tog‘ etagi, tog‘ning beli, stolning oyog‘i;
rang: oltin soch, kumush qor;
belgi yoki xususiyat: tosh yurak (shafqatsiz), oltin qo‘llar (mohir), temir iroda (mustahkam).
Metafora — vositasiz, «yashirin» o‘xshatish: o‘xshatilayotgan narsa nomi tushib qoladi, faqat o‘xshovchi qoladi
Masalan, bolaga Bog‘imning gulisan deganda bola gulga o‘xshatilgan, lekin -dek, kabi vositalari yo‘q — bu metafora. Sen guldeksan desak — o‘xshatish bo‘ladi. Ko‘p metaforalar tilga shunchalik singib ketganki, biz ularni sezmaymiz: stolning oyog‘i, ignaning ko‘zi. Bunday «so‘nik» metaforalar lug‘atda ko‘chma ma’no sifatida qayd etiladi, yozuvchi yaratgan yangi metaforalar esa faqat badiiy matnda yashaydi.
Misol
Bahor yerga yashil gilam to‘shadi gapida qaysi tasvir vositalari bor?
Bahor ... to‘shadi — fasl odam kabi harakat qilmoqda → jonlantirish.
yashil gilam — maysazor gilamga o‘xshatilgan, lekin maysa so‘zi ham, -dek vositasi ham yo‘q.
Metonimiya — aloqadorlik (yonma-yonlik) asosida ko‘chish. Narsalar bir-biriga o‘xshamaydi, lekin doim birga uchraydi:
joy → undagi odamlar: Zal qarsak chaldi, Butun shahar uxlardi;
muallif → uning asari: Navoiyni o‘qidim;
idish → ichidagi narsa: Bir piyola ichdi, Qozon qaynadi;
material → undan yasalgan buyum: Qulog‘iga oltin taqdi.
Sinekdoxa — qism va butun munosabati asosida ko‘chish; metonimiyaning xususiy ko‘rinishi:
qism butun o‘rnida: Uyda besh jon bor (besh kishi), Uyda o‘nta og‘iz bor (o‘nta oila a’zosi), Ostonamga qadam bosmang (kelmang);
birlik ko‘plik o‘rnida: Bu yil bug‘doy mo‘l (barcha bug‘doy hosili).
Vazifadoshlik — vazifa o‘xshashligi asosida ko‘chish: eski narsaning nomi xuddi shu vazifani bajaradigan yangi narsaga o‘tadi. O‘q dastlab kamon o‘qini atagan, hozir miltiq o‘qi ham shunday ataladi; samolyot qanoti qush qanoti kabi uchishga xizmat qiladi.
Butun mahalla to‘yga keldi gapida qaysi ko‘chim bor?
Mahalla — joy nomi, lekin to‘yga joy emas, odamlar keladi.
Mahalla va uning aholisi bir-biriga o‘xshamaydi, lekin doim birga, aloqador.
Bu qism–butun munosabati emas: odamlar mahallaning «bo‘lagi» sifatida emas, unda yashovchilar sifatida nazarda tutilgan.
Javob: metonimiya.
§4. O‘xshatish va epitet
O‘xshatish — ikki narsani ochiq qiyoslash. Uning to‘rt qismi bor: o‘xshatilmish (nima o‘xshatilyapti), o‘xshovchi (nimaga o‘xshatilyapti), o‘xshatish asosi (qaysi belgida) va o‘xshatish vositasi:
Yuzi oydek go‘zal: yuzi — o‘xshatilmish, oy — o‘xshovchi, go‘zal — asos, -dek — vosita
O‘xshatish vositalari: -dek, -day, -simon, -namo, kabi, singari, xuddi, go‘yo, misoli. Ba’zan asos tushib qoladi: Sherday yigit (asos — botirlik — nazarda tutiladi). Epitet (sifatlash) — narsaning badiiy, obrazli belgisini bildiruvchi aniqlovchi: oltin kuz, kumush qish, ma’yus kuz, shirin so‘z, achchiq haqiqat. Oddiy aniqlovchidan farqi — obrazlilik va baho: sariq barg (oddiy belgi) — oltin barg (epitet). Ko‘p epitetlar ichida metafora yashiringan bo‘ladi.
§5. Mubolag‘a, kichraytirish, jonlantirish, intoq
Mubolag‘a (giperbola) — belgini haddan tashqari bo‘rttirib ko‘rsatish: Ko‘z yoshi daryo bo‘ldi, Ming marta aytdim, Tog‘dek yuk.
Kichraytirish (litota) — belgini haddan tashqari kichraytirish: Ignaning ko‘zidek hovli, tirnoqdek bola.
Jonlantirish (tashxis) — jonsiz narsa yoki hayvonga inson xususiyatini berish: Shamol kuylaydi, Daraxtlar shivirlashadi, Tong uyg‘ondi.
Intoq — jonsiz narsa yoki hayvonni gapirtirish; masallarda keng qo‘llanadi (masalan, Gulxaniyning «Zarbulmasal» asarida qushlar suhbatlashadi).
Jonlantirishda jonsiz narsa odamdek harakat qiladi yoki his qiladi; intoqda u gapiradi
Mubolag‘a va kichraytirish hissiyotni kuchaytiradi; ularni yolg‘on deb tushunmaslik kerak — o‘quvchi ham, muallif ham bo‘rttirishni biladi. Mubolag‘a xalq dostonlarida ayniqsa ko‘p: qahramonning kuchi va go‘zalligi bo‘rttirib tasvirlanadi.
§6. Kinoya, tasviriy ifoda va tahlil tartibi
Kinoya (istehzo) — so‘zni teskari ma’noda, piching bilan ishlatish: Barakalla, juda «aqlli» ish qilibsan (aslida ahmoqona ish). Kinoya ohang va kontekstdan bilinadi; yozuvda ko‘pincha qo‘shtirnoq bilan ko‘rsatiladi.
Tasviriy ifoda (perifraz) — narsani nomi o‘rniga uning belgisi orqali atash: oq oltin (paxta), po‘lat qush (samolyot), cho‘l kemasi (tuya).
Matndagi tasvir vositasini aniqlash tartibi:
So‘z yoki birikma o‘z ma’nosidami yoki ko‘chma ma’nodami — aniqlang.
Ko‘chma bo‘lsa, ikki narsa o‘rtasidagi asosni toping: o‘xshashlik, aloqadorlik, qism–butun, vazifa.
O‘xshatish vositasi (-dek, kabi) bor-yo‘qligini tekshiring: bor bo‘lsa — o‘xshatish, yo‘q bo‘lsa — metafora.
Jonsiz narsa odamdek harakat qilsa — jonlantirish; belgi bo‘rttirilsa — mubolag‘a.
Bu vositalar nutqning ifodaliligini ta’minlaydi — u nutq madaniyatining asosiy sifatlaridan biri.
Misol
Yuzi oydek go‘zal qiz birikmasidagi o‘xshatishni tahlil qiling.
Vosita bor — -dek, demak bu metafora emas, o‘xshatish.
O‘xshatilmish — yuzi; o‘xshovchi — oy.
Ikkalasini birlashtiruvchi belgi — go‘zal: bu o‘xshatish asosi.
Javob: to‘liq o‘xshatish — o‘xshatilmish, o‘xshovchi, asos va vosita bor.
O‘zingizni tekshiring
Choynakning tumshug‘i — qaysi ko‘chim?
Butun shahar uxlardi — qaysi ko‘chim?
Uyda o‘nta og‘iz bor — qaysi ko‘chim?
Sherday botir dagi o‘xshatish vositasi qaysi?
Tog‘dek yuk — mubolag‘ami yoki kichraytirish?
Oltin kuz dagi oltin qanday vosita?
Shamol kuylaydi gapida qaysi tasvir vositasi bor?
Navoiyni o‘qidim gapida qaysi ko‘chim bor?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Metafora va metonimiyani adashtirish: o‘xshashlik — metafora, aloqadorlik — metonimiya.
Vositasi bor o‘xshatishni metafora deb belgilash.
Har qanday sifatni epitet deb hisoblash: sariq barg — oddiy aniqlovchi.
Kinoyani oddiy maqtov deb tushunish — ohang va kontekstga qarang.
Jonlantirish bilan intoqni chalkashtirish: gapirtirilsa — intoq.
Sinekdoxani alohida ko‘rmay, hammasini metonimiya deyish.