Ibora (frazeologizm) — tilning eng ta’sirchan birliklaridan biri. Xursand bo‘ldi deyish mumkin, lekin og‘zi qulog‘ida deganda tinglovchi manzarani ko‘z oldiga keltiradi. Iboralar nutqqa obrazlilik, xalqona ruh va his-tuyg‘u beradi; ular xalqning ko‘p asrlik kuzatishlari va hayot tajribasi mahsuli. Iboralarni o‘rganadigan bo‘lim frazeologiya deyiladi. Imtihonda iboraning ma’nosini topish, iborani erkin so‘z birikmasidan va qo‘shma so‘zdan ajratish, gapdagi vazifasini aniqlash hamda maqol bilan farqlash so‘raladi.
§1. Ibora nima?
Ibora — ikki yoki undan ortiq so‘zdan tuzilgan, butun holda ko‘chma ma’no anglatadigan barqaror birikma. Uning ma’nosi tarkibidagi so‘zlar ma’nolarining yig‘indisi emas:
ko‘ngli joyiga tushdi — tinchlandi; tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi — hafsalasi pir bo‘ldi; og‘zi qulog‘ida — juda xursand; qo‘li ochiq — saxiy; ko‘zi uchib turibdi — juda intiq
yaxlit ma’no — ma’no butun birikmaga tegishli, uni qismlarga bo‘lib bo‘lmaydi;
tayyor holda qo‘llanish — ibora nutqda yangidan tuzilmaydi, xotiradan tayyor olinadi;
obrazlilik va hissiylik — ko‘pincha so‘zlovchining munosabatini (kinoya, achinish, maqtov) ifodalaydi.
Ko‘p iboralar tarkibida tana a’zolari nomlari bor: ko‘z, qo‘l, bosh, til, yurak, ko‘ngil. Sababi — inson o‘z his-tuyg‘ularini tanasidagi o‘zgarishlar orqali tasvirlaydi: qo‘rqqanda yurak tez uradi — yuragi yorildi.
§2. Iboraning boshqa birliklardan farqi
Erkin so‘z birikmasi (yashil daraxt, kitob o‘qimoq) — so‘zlar o‘z ma’nosida, nutq jarayonida erkin tuziladi; so‘zni almashtirish mumkin: yashil barg, gazeta o‘qimoq.
Qo‘shma so‘z (kungaboqar, belbog‘, oshqozon) — bitta so‘z, qo‘shib yoziladi, bitta narsani ataydi.
Ibora — so‘zlar ajratib yoziladi, lekin ma’no butun va ko‘chma; so‘zni almashtirib bo‘lmaydi.
Bitta birikma kontekstga qarab ham erkin birikma, ham ibora bo‘lishi mumkin: Ovqatdan oldin qo‘lini yuvdi (haqiqatan yuvdi — erkin birikma) — U bu ishdan qo‘lini yuvdi (voz kechdi — ibora).
Sinov: birikmani so‘zma-so‘z tushunib ko‘ring. Ma’no gapga mos kelmasa va birikma bitta so‘z bilan almashtirilsa — bu ibora
Misol
U doim boshini baland ko‘tarib yuradi — boshini baland ko‘tarib iborami?
So‘zma-so‘z ma’no (boshini yuqoriga ko‘tarib) ham jismonan mumkin.
Lekin doim so‘zi odatiy xulq-atvor haqida gap borayotganini ko‘rsatadi.
Birikma «faxr bilan, g‘urur bilan» degan bitta ma’noga teng.
Javob: bu kontekstda ibora (ko‘chma ma’noda), ma’nosi — «g‘urur bilan».
§3. Iboralarning tuzilishi va ma’no munosabatlari
Tuzilishiga ko‘ra iboralar ikki xil:
so‘z birikmasi shaklidagi iboralar: qo‘li ochiq, ko‘z ochib yumguncha, tili bir qarich, og‘ziga talqon solgandek;
gap shaklidagi iboralar: tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi, kapalagi uchib ketdi, tepa sochi tikka bo‘ldi.
Iboralar ham so‘zlar kabi ma’no munosabatiga kirishadi:
sinonim iboralar: yuragi yorildi — kapalagi uchib ketdi (qattiq qo‘rqdi); boshi osmonga yetdi — og‘zi qulog‘ida (juda xursand);
antonim iboralar: ko‘ngli oq — ko‘ngli qora, yuzi yorug‘ — yuzi qora;
ibora bitta so‘zga sinonim bo‘ladi: ko‘z ochib yumguncha — tez; og‘ziga talqon solgandek — jim.
Ibora ma’nosini bitta so‘z yoki qisqa izoh bilan berish mumkin — testlarda aynan shu so‘raladi
Ba’zi iboralar ko‘p ma’noli bo‘ladi, ularning ma’nosi faqat kontekstdan aniqlanadi. Shuning uchun iboraning ma’nosini topishda doim butun gapni o‘qing.
§4. Ibora gapda
Ibora gapda bitta bo‘lak vazifasini bajaradi, chunki u bitta tushunchani ifodalaydi:
kesim: U bu gapni eshitib, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi (≈ hafsalasi pir bo‘ldi);
aniqlovchi: Qo‘li ochiq odam hammaga yoqadi (≈ saxiy odam);
hol: Ko‘z ochib yumguncha yetib keldi (≈ juda tez yetib keldi);
Iborani gap bo‘laklariga ajratib tahlil qilinmaydi — u butunligicha bitta gap bo‘lagi
Shu qoida tinish belgilariga ham ta’sir qiladi: ibora ichida vergul qo‘yilmaydi, chunki u bitta bo‘lak.
Misol
Akam bu xabarni eshitib, boshi osmonga yetdi gapida ibora qaysi bo‘lak?
Iborani topamiz: boshi osmonga yetdi — «juda xursand bo‘ldi».
Gapning egasi — akam; u haqda nima deyilgan? — boshi osmonga yetdi.
Ibora bitta kesim vazifasida, uni boshi (ega) va osmonga (to‘ldiruvchi) ga ajratib bo‘lmaydi.
Javob: ibora — kesim.
§5. Maqol, matal, hikmatli so‘z, tasviriy ifoda
Frazeologiyaga yaqin turgan birliklarni farqlash muhim:
Maqol — xalq donoligini ifodalovchi tugal gap: unda hukm, xulosa yoki nasihat bor: Bilagi zo‘r birni yiqar, bilimi zo‘r mingni; Ishlagan tishlaydi; Bir yigitga yetmish hunar oz.
Matal — ko‘chma ma’noli ifoda, lekin hukm-xulosa chiqarmaydi, gapning bir qismi bo‘lib keladi: Tuyaning dumi yerga tekkanda (hech qachon).
Hikmatli so‘z (aforizm) — muallifi ma’lum, qisqa va teran fikr: Navoiy, Avloniy hikmatlari.
Tasviriy ifoda (perifraz) — narsani uning belgisi orqali boshqacha nomlash: oq oltin (paxta), qora oltin (neft), po‘lat qush (samolyot), cho‘l kemasi (tuya), zangori ekran (televizor).
Iboralarning asosiy lug‘ati — Sh. Rahmatullayevning «O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati». Maqollar ham, matallar ham xalq og‘zaki ijodining bir qismi bo‘lib, avloddan avlodga og‘zaki o‘tib kelgan. Ularni farqlashda bitta savol yordam beradi: bu ifoda o‘zi alohida hukm chiqaradimi yoki boshqa gapning ichida bo‘lak bo‘lib keladimi? Birinchisi — maqol, ikkinchisi — ibora yoki matal.
Misol
Bir yigitga yetmish hunar oz — ibora yoki maqol?
Bu tugal gap: egasi (yetmish hunar) va kesimi (oz) bor.
Unda xulosa-nasihat bor: inson ko‘p hunar egallashi kerak.
Gap boshqa gapning bo‘lagi bo‘lib kelmaydi, mustaqil hukm chiqaradi.
Javob: maqol.
§6. Iboralarni nutqda to‘g‘ri qo‘llash
Iboralar asosan so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda qo‘llanadi; rasmiy va ilmiy uslubda ishlatilmaydi: arizada ko‘zim uchib turibdi deyilmaydi.
Iborani buzib ishlatish xato: tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi o‘rniga ✗ qovuni qo‘ltig‘idan tushdi.
Iboraning uslubiy bo‘yog‘iga qarang: tili bir qarich — salbiy (beadab, gapga chechan), uni maqtov sifatida ishlatib bo‘lmaydi.
Iboralar boshqa tilga so‘zma-so‘z tarjima qilinmaydi: og‘zi qulog‘ida ni boshqa tilga o‘girganda o‘sha tildagi ma’nodosh ibora yoki oddiy so‘z (juda xursand) tanlanadi. Tarjimada so‘zma-so‘z o‘girish ma’noni buzadi yoki kulgili qiladi.
Matnda ibora ko‘p bo‘lsa, nutq sun’iy bo‘lib qoladi; o‘rinli bitta ibora o‘nta oddiy so‘zdan ta’sirliroq.
Badiiy asarlarda yozuvchilar iboralarni qahramon nutqini jonlantirish, xalqona ruh berish va kinoya uchun ishlatadi. Esse yozishda ham bir-ikkita o‘rinli ibora fikrni jonli qiladi.
O‘zingizni tekshiring
Qulog‘iga quyib oldi iborasining ma’nosi nima?
Kungaboqar — ibora yoki qo‘shma so‘z?
Ko‘z ochib yumguncha keldi gapida ibora qaysi bo‘lak?
Oq oltin nima?
Ishlagan tishlaydi — ibora yoki maqol?
Qo‘lini yuvdi qachon ibora bo‘ladi?
Kapalagi uchib ketdi iborasining sinonimini ayting.
Og‘ziga talqon solgandek iborasi qaysi so‘zga ma’nodosh?