Maktab dasturi· 25 daqiqa· 20 ta savol
Avval o‘rganing: Fonetika: tovush va harf
Bo‘g‘in va urg‘u — so‘zning talaffuz tuzilishi. So‘zni bo‘g‘inlarga to‘g‘ri ajrata olish uch joyda kerak bo‘ladi: yozuvda (so‘zni satrdan satrga ko‘chirish), she’riyatda (barmoq vaznida misradagi bo‘g‘inlar sanaladi) va talaffuzda (urg‘u o‘rni ba’zan ma’noni o‘zgartiradi). Imtihonda bo‘g‘inlarni sanash, bo‘g‘in turini aniqlash, to‘g‘ri ko‘chirilgan variantni tanlash va urg‘u bilan ma’no farqlanadigan so‘zlarni topish topshiriqlari uchraydi. Bu mavzu fonetika va orfografiya bilan chambarchas bog‘liq, shuning uchun avval unli va undoshlarni yaxshi ajrata olishingiz kerak.
Bo‘g‘in — bir havo zarbi (bir nafas turtkisi) bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasi. Bo‘g‘inning markazi — unli tovush. Unli o‘zi yolg‘iz ham bo‘g‘in bo‘la oladi (o-ta dagi o), undosh esa o‘zbek tilida hech qachon mustaqil bo‘g‘in hosil qilmaydi.
Har bir bo‘g‘inda faqat bitta unli bo‘ladi
So‘zdagi bo‘g‘inlar soni = undagi unlilar soni
Shuning uchun bo‘g‘inlarni sanashning eng ishonchli yo‘li — unlilarni sanash. O‘zbek tilida 6 ta unli bor: a, o, u, o‘, e, i. o‘ ikki belgi bilan yozilsa ham bitta unli; tutuq belgisi ’ esa tovush emas, bo‘g‘in ham hosil qilmaydi: ma’no — 2 bo‘g‘in, san’at — 2 bo‘g‘in.
Nega aynan unli? Unli aytilganda havo og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchramaydi, ovoz erkin chiqadi va eng jarangdor tovush hisoblanadi. Undoshlar unliga «yopishib» uni o‘rab turadi.
O‘qituvchilarimiz so‘zida nechta bo‘g‘in bor?
Bo‘g‘in qanday tovush bilan tugashiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi:
Tuzilishiga ko‘ra bo‘g‘inlarni unli (U) va undosh (D) harflari bilan belgilab ko‘rsatish qulay:
Asl o‘zbekcha so‘zlarda bo‘g‘in boshida ikki undosh yonma-yon kelmaydi. Bunday bo‘g‘inlar (DDU, DDUD) asosan rus tili orqali kirgan so‘zlarda uchraydi: stol, stu-dent, sport, kran. Xalq talaffuzida ularning oldiga yoki orasiga unli qo‘shib aytish hollari shu sababdan kelib chiqqan (istakan), lekin adabiy yozuvda stakan yoziladi.
Bo‘g‘in chegarasi unlilar orasidagi undoshlar soniga qarab aniqlanadi:
sh, ch, ng bitta tovushni bildirsa, bitta undosh sifatida sanaladi va bo‘linmaydi: pe-shin, ki-chik, de-ngiz, si-ngil
Bu qoida faqat talaffuzga emas, yozuvga ham ta’sir qiladi: so‘z satrdan satrga aynan shu chegaralar bo‘yicha ko‘chiriladi.
Ko‘ngilchan so‘zini bo‘g‘inlarga ajrating va bo‘g‘in turlarini ayting.
So‘z satrga sig‘masa, uning bir qismi keyingi satrga bo‘g‘in bo‘yicha ko‘chiriladi: mak-tab, o‘qi-tuvchi, kitob-xona. Imlo qoidalarida quyidagi cheklovlar bor:
Qo‘shma so‘zlarni qismlar chegarasida ko‘chirish ma’qulroq, chunki o‘qish osonlashadi: kitob-xona, tosh-baqa.
Ko‘chirish chizig‘i doim bo‘g‘in chegarasiga qo‘yiladi, lekin har qanday bo‘g‘in chegarasi ham ko‘chirishga yaramaydi
Ma’rifatli so‘zini qanday ko‘chirish mumkin?
Urg‘u — so‘zdagi bir bo‘g‘inning boshqalariga nisbatan kuchliroq, baland ovoz bilan aytilishi. O‘zbek tilida urg‘u asosan kuch (dinamik) urg‘u. Quyida urg‘uli bo‘g‘inni katta harflar bilan ko‘rsatamiz.
O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi va qo‘shimcha qo‘shilganda oxirga ko‘chib boradi: ki-TOB → ki-tob-LAR → ki-tob-la-RIM
Shu sababli o‘zbek tilida urg‘u harakatchan: so‘z o‘zgargan sari u yangi oxirgi bo‘g‘inga o‘tadi. Lekin ba’zi qo‘shimcha va yuklamalar urg‘u olmaydi — ular qo‘shilganda urg‘u o‘zidan oldingi bo‘g‘inda qoladi:
Bundan tashqari bir guruh so‘zlarda urg‘u birinchi yoki oldingi bo‘g‘inda turadi. Bular ko‘proq ravish va bog‘lovchilar: HO-zir, DO-im, LE-kin, BAL-ki. Urg‘u imloda belgilanmaydi, u faqat talaffuzda va lug‘atlardagi maxsus belgilarda ko‘rinadi.
Urg‘u o‘rni o‘zgarsa, ba’zan so‘zning ma’nosi ham o‘zgaradi. Bunday so‘zlar yozuvda bir xil, talaffuzda farqlanadi:
Bunday hollarda ma’noni gap mazmuni hal qiladi.
Gapda ham urg‘u bor — mantiqiy urg‘u. So‘zlovchi eng muhim deb hisoblagan so‘z kuchliroq aytiladi va gap ma’nosi shunga qarab nozik o‘zgaradi: MEN ertaga boraman (boshqa kishi emas, aynan men) — Men ERTAGA boraman (bugun emas, ertaga). Yozuvda mantiqiy urg‘u ko‘pincha so‘z tartibi orqali beriladi: ta’kidlangan so‘z kesimdan oldin keladi.
Bo‘g‘in she’r tuzilishida ham asosiy o‘lchov. Barmoq vaznida misralardagi bo‘g‘inlar soni teng bo‘ladi va misra turoqlarga (pauza bilan ajraluvchi bo‘laklarga) bo‘linadi. Masalan, Bahor keldi, gullar ochildi misrasida ba-hor-kel-di-gul-lar-o-chil-di — 9 bo‘g‘in.
Kitobni olma, menga ber gapidagi olma qanday o‘qiladi?