Avval o‘rganing: Modal fe’llar
Majhul nisbat (Passiv) harakatni bajaruvchi emas, harakatning o‘zi yoki natijasi muhim bo‘lganda ishlatiladi: Das Haus wird gebaut. — uyni kim qurayotgani muhim emas yoki noma’lum. O‘zbek tilida ham shunday shakl bor ("uy qurilmoqda", "xat yozildi"), lekin nemis tilida u yordamchi fe’l va Partizip II orqali yasaladi. Nemis tilida ikki xil Passiv bor: jarayon passivi (werden) va holat passivi (sein). Ilmiy, rasmiy matnlarda, yo‘riqnomalarda va yangiliklarda Passiv juda ko‘p uchraydi, shuning uchun uni o‘qishda tanish va yozishda to‘g‘ri yasash B1–B2 darajasining asosiy talablaridan biri.
werden (tuslanadi, 2-o‘rinda) + Partizip II (gap oxirida)
Aktiv: Der Mechaniker repariert das Auto. → Passiv: Das Auto wird repariert.
Aktivdan Passivga o‘tkazish bosqichlari:
Bajaruvchi kerak bo‘lsa — von + Dativ (odam, tashkilot) yoki durch + Akkusativ (vosita, sabab):
Das Auto wird von dem Mechaniker repariert. · Die Stadt wurde durch ein Erdbeben zerstört.
Passiv qachon tanlanadi? Bajaruvchi noma’lum, muhim emas yoki o‘z-o‘zidan tushunarli bo‘lganda: In Deutschland wird viel Brot gegessen., Der Dieb wurde verhaftet. (politsiya hibsga olgani aniq).
Präsens: Der Brief wird geschrieben.
Präteritum: Der Brief wurde geschrieben.
Perfekt: Der Brief ist geschrieben worden. (worden — ge- siz!)
Plusquamperfekt: Der Brief war geschrieben worden.
Futur I: Der Brief wird geschrieben werden.
Eng ko‘p ishlatiladigani — Präsens va Präteritum. Perfektda yordamchi fe’l har doim sein, chunki werden ning o‘zi sein bilan tuslanadi. geworden faqat mustaqil fe’l "bo‘lmoq" uchun: Er ist Arzt geworden.; Passivda esa doim worden.
Ergash gapda tuslangan fe’l oxirida: …, dass das Museum renoviert worden ist.
Aktivni Passivga aylantiring (Präteritum): Man baute die Brücke im Jahr 1900.
Perfektda Passiv: Man hat das Museum renoviert.
modal fe’l + Partizip II + werden (infinitiv)
Das Fenster muss geöffnet werden. · Hier darf nicht geraucht werden. · Das kann nicht repariert werden.
Präteritumda modal fe’l o‘zgaradi: Das Fenster musste geöffnet werden. Ergash gapda modal fe’l eng oxirida: …, weil das Fenster geöffnet werden muss.
Bunday gaplar qoida va ko‘rsatmalarda juda ko‘p: Der Antrag muss unterschrieben werden., Die Medikamente sollen kühl gelagert werden.
Man muss den Antrag bis Freitag abgeben. → Passiv.
To‘ldiruvchisiz fe’llardan ham Passiv yasaladi — faoliyatning o‘zi ta’kidlanadi. Ega yo‘q; gap boshida boshqa so‘z bo‘lmasa, es qo‘yiladi:
Hier wird viel gearbeitet. · Am Sonntag wird nicht gearbeitet. · Es wird getanzt und gesungen.
es faqat 1-o‘rinni to‘ldiradi: boshqa so‘z birinchi kelsa, u tushib qoladi (Heute wird getanzt.).
Dativ to‘ldiruvchi Passivda ham Dativ bo‘lib qoladi va ega bo‘lmaydi: Mir wurde geholfen. (✗ Ich wurde geholfen), Dem Kind wurde ein Buch geschenkt. (ega — ein Buch).
Passivda faqat Akkusativ to‘ldiruvchi egaga aylanadi; Dativ o‘zgarmaydi.
Holat passivi — harakat natijasida yuzaga kelgan holat, sein + Partizip II:
Die Tür wird geschlossen. (yopilmoqda — jarayon) · Die Tür ist geschlossen. (yopiq — holat)
Das Geschäft wird um 20 Uhr geöffnet. (ochiladi) · Das Geschäft ist bis 20 Uhr geöffnet. (ochiq)
Präteritumda: Die Tür war geschlossen. Holat passivini Perfekt bilan adashtirmang: Die Tür ist geschlossen — holat; Die Tür ist geschlossen worden — jarayon passivining Perfekti.
Passivdan qochish yoki uslubni xilma-xil qilish uchun:
Imtihonda ko‘pincha bir shaklni boshqasiga aylantirish so‘raladi, shuning uchun bu juftliklarni eslab qoling. Masalan, Man kann das Problem lösen. = Das Problem kann gelöst werden. = Das Problem lässt sich lösen. = Das Problem ist zu lösen. = Das Problem ist lösbar. — beshta gap bir xil ma’noni beradi.
O‘qish va tinglashda Passivni tez tanish uchun gap oxiriga qarang: werden ning shakli bor va oxirida Partizip II (ge-…-t/-en, yoki be-, ver-, er- li fe’llarda ge- siz: bezahlt, verkauft, erklärt) tursa — bu Passiv. Oxirida infinitiv bo‘lsa — Futur.
Yangiliklar va rasmiy matnlarda tipik iboralar:
Og‘zaki nutqda ba’zan bekommen bilan passiv uchraydi, unda oluvchi ega bo‘ladi: Er bekommt ein Buch geschenkt. (= Ihm wird ein Buch geschenkt.). Uni tanib olish yetarli, faol ishlatish shart emas.
Passivni yozganda uchta savol bering: ega kim? qaysi zamon? werden yoki sein?