Shart gaplar (Conditionals) ikki qismdan iborat: shart (if qismi) va natija (bosh gap). Ingliz tilida shart gapning turi voqeaning reallik darajasiga va vaqtiga bog‘liq: doimiy haqiqat, kelajakdagi real ehtimol, hozirgi xayoliy holat yoki o‘tmishdagi amalga oshmagan imkoniyat. O‘zbek tilida -sa qo‘shimchasi deyarli hammasini ifodalaydi (kelsa, kelganida edi), ingliz tilida esa har biri uchun alohida zamon qolipi bor. Imtihonda shart gaplar fe’l shaklini tanlash, gapni qayta yozish va I wish qurilmalari shaklida keladi; Speaking va Writing’da esa ular faraz va taklif bildirishda yuqori baholanadi.
§1. Shart gap tuzilishi va Zero Conditional
Shart gapda qismlar tartibi erkin: If it rains, we stay at home. = We stay at home if it rains. Agar if qismi birinchi kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi; ikkinchi kelsa — vergul kerak emas.
Zero Conditional — umumiy haqiqat, tabiat qonuni, doimiy natija. Shart bajarilsa, natija har doim shunday bo‘ladi.
If + Present Simple, Present Simple
If you heat ice, it melts.
If I drink coffee at night, I can’t sleep.
If you press this button, the machine stops.
Bu yerda if ni when bilan almashtirish mumkin — ma’no o‘zgarmaydi: When you heat ice, it melts.
§2. First Conditional — real kelajak
First Conditional kelajakda haqiqatan sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan holat va uning natijasini bildiradi.
If + Present Simple, will + V
If it rains tomorrow, we will stay at home.
If you study hard, you’ll pass the exam.
if qismida willqo‘yilmaydi, garchi ma’no kelajak bo‘lsa ham: ✗ If it will rain → ✓ If it rains. Bu payt ergash gaplari qoidasi bilan bir xil (when, as soon as dan keyin ham will yo‘q).
Natija qismida will o‘rniga modal fe’l yoki buyruq ham kelishi mumkin:
If you see Anvar, tell him to call me.
If you’re tired, you can go home.
If the weather is good, we might go hiking.
unless = if … not: You won’t pass unless you study. = You won’t pass if you don’t study.
Misol
If she ___ (not / hurry), she ___ (miss) the bus.
Vaziyat real: u shoshilmasligi haqiqatan mumkin — First Conditional.
if qismida Present Simple; ega she, inkor → doesn’t hurry.
Natija qismida will + V → will miss.
Javob: If she doesn’t hurry, she will miss the bus.
§3. Second Conditional — hozirgi yoki kelajakdagi xayoliy holat
Second Conditional haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan yoki ehtimoli juda kam holatni tasavvur qiladi.
If + Past Simple, would + V
If I had a million dollars, I would travel around the world. (aslida pulim yo‘q)
If I lived by the sea, I would swim every day. (aslida dengiz bo‘yida yashamayman)
Shakli o‘tgan zamon, lekin ma’no hozir yoki kelajak — o‘tgan zamon bu yerda "reallikdan uzoqlik" belgisi.
to be barcha shaxslarda odatda were bo‘ladi (ayniqsa yozma va imtihonda): If I were you, I would apologise. Bu ibora — maslahat berishning standart usuli.
First yoki Second? Ehtimol real bo‘lsa — First: If I find your keys, I’ll call you. Ehtimoldan yiroq yoki xayol bo‘lsa — Second: If I found a wallet in the street, I’d take it to the police.
Misol
If I ___ (know) his number, I ___ (call) him. (Men uning raqamini bilmayman.)
Aslida raqamni bilmayman — hozirgi xayoliy holat, Second Conditional.
if qismida Past Simple: knew.
Natija qismida would + V: would call.
Javob: If I knew his number, I would call him.
§4. Third Conditional — o‘tmishdagi amalga oshmagan holat
Third Conditional o‘tmishda sodir bo‘lmagan voqeani va uning xayoliy natijasini bildiradi. U afsus, tanqid va o‘tmishni tahlil qilish uchun ishlatiladi.
If + Past Perfect, would have + V3
If I had studied harder, I would have passed the exam. (aslida o‘qimadim va yiqildim)
If she had left earlier, she wouldn’t have been late.
Natija qismida would o‘rniga could have yoki might have ham bo‘lishi mumkin: If we had known, we could have helped.
Misol
If we ___ (leave) earlier, we ___ (not / miss) the flight.
Gap o‘tmish haqida: biz kech chiqdik va reysga kechikdik.
Amalga oshmagan o‘tmish sharti → Third Conditional.
if qismida Past Perfect: had left.
Natija qismida would have + V3, inkor: wouldn’t have missed.
Javob: If we had left earlier, we wouldn’t have missed the flight.
§5. Aralash shartlar va I wish
Aralash shartlar (Mixed Conditionals) vaqtlar har xil bo‘lganda ishlatiladi:
O‘tmishdagi shart → hozirgi natija: If I had taken the job, I would be rich now.
Hozirgi holat → o‘tmishdagi natija: If I spoke French, I would have understood him.
`I wish / If only` — hozirgi yoki o‘tmishdagi holatdan afsus:
Hozir haqida: I wish + Past Simple — I wish I knew the answer.
O‘tmish haqida: I wish + Past Perfect — I wish I had listened to you.
Boshqaning xatti-harakatidan norozilik: I wish + somebody + would + V — I wish you would stop talking.
can → could: I wish I could swim.
§6. Boshqa bog‘lovchilar va imtihon algoritmi
provided/providing (that), as long as — "faqat shu shart bilan": You can borrow my car as long as you drive carefully.
in case — "ehtiyot shart": Take an umbrella in case it rains.
suppose/supposing — "faraz qilaylik".
Inversiya (rasmiy uslub, if siz): Had I known, I would have come.Should you need help, call me.Were I you, I would accept.
Algoritm:
Gap umumiy haqiqatmi? → Zero.
Kelajakda real ehtimolmi? → First (if qismida will yo‘q).
Hozirgi xayolmi? → Second (if + Past, would + V).
O‘tmishdagi amalga oshmagan holatmi? → Third (if + had V3, would have V3).
Vaqtlar aralashganmi (now va o‘tmish)? → Mixed.
O‘zingizni tekshiring
If you mix red and white, you ___ (get) pink.
If I ___ (see) him tomorrow, I’ll give him the book.
If I ___ (be) taller, I would play basketball.
She would have come if you ___ (invite) her.
I wish I ___ (can) swim.
If he had saved money, he ___ (have) a car now.
You won’t get a ticket ___ you book now. (if / unless)
If I were you, I ___ (accept) the offer.
Ko‘p uchraydigan xatolar
if qismida will/would: ✗ If I will see, ✗ If I would have known → ✓ If I see, If I had known.
Third Conditional’da V2: ✗ would have went → ✓ would have gone.
unless bilan inkorni ikkilantirish: ✗ unless you don’t study → ✓ unless you study.
Second va Third’ni adashtirish — vaqtga qarang: hozir (Second) yoki o‘tmish (Third)?
I wish dan keyin hozirgi zamon: ✗ I wish I know → ✓ I wish I knew.
if qismi birinchi kelganda vergulni tushirib qoldirish.