Umurtqasizlar — umurtqa pog‘onasi bo‘lmagan hayvonlar; ular hayvonlar turlarining 95% dan ortig‘ini tashkil etadi (taxminiy ulush). Ular orasida mikroskopik sodda hayvonlardan tortib ulkan kalmarlargacha bor. Umurtqasizlarni sodda tuzilgan tiplardan murakkab tiplarga qarab o‘rgansak, hayvonlar evolyutsiyasidagi asosiy o‘zgarishlar ko‘rinadi: ko‘p hujayralilik, to‘qima qavatlari, simmetriya, tana bo‘shlig‘i, qon aylanish va nerv sistemalarining paydo bo‘lishi. Imtihonda tiplarning belgilarini qiyoslash, parazitlarning hayot sikli va "qaysi organ birinchi bo‘lib qaysi guruhda paydo bo‘lgan" degan savollar ko‘p uchraydi.
§1. Bir hujayrali hayvonlar (sodda hayvonlar)
Tanasi bitta hujayradan iborat, lekin bu hujayra butun organizmning barcha vazifalarini bajaradi: harakat, oziqlanish, nafas, ayirish, ko‘payish, ta’sirlanish. Ko‘payishi asosan ikkiga bo‘linish orqali.
Amyoba (oddiy amyoba) — chuchuk suvda yashaydi; soxta oyoqlar yordamida harakatlanadi va oziqni qamrab oladi (fagotsitoz), hazm ovqat hazm qilish vakuolasida boradi; qisqaruvchi vakuola ortiqcha suv va chiqindilarni chiqaradi; noqulay sharoitda qalin qobiqli sista hosil qiladi.
Yashil evglena — xivchin bilan harakatlanadi, unda xromatoforlar (xlorofill) va yorug‘likni sezuvchi qizil ko‘zcha bor. Yorug‘likda fotosintez qiladi (avtotrof), qorong‘ida suvdagi organik moddalarni shimadi (geterotrof) — bu miksotrof oziqlanish.
Infuzoriya-tufelka — tanasi kiprikchalar bilan qoplangan, doimiy shakli bor; ikkita yadrosi (katta yadro — hayot faoliyatini boshqaradi, kichik yadro — jinsiy jarayonda qatnashadi), hujayra og‘zi va hujayra halqumi, ikkita qisqaruvchi vakuola bor. Jinsiy jarayoni — konyugatsiya.
Bezgak plazmodiysi — parazit; odamga urg‘ochi bezgak (anofeles) chivini chaqqanda yuqadi, jigar hujayralarida, so‘ng eritrotsitlarda ko‘payib, ularni yemiradi — xuruj bilan isitma ko‘tariladi.
Dizenteriya amyobasi va lyamblyalar ham odam parazitlari.
uch qavatli — o‘rta qavat mezoderma birinchi bor paydo bo‘lgan; undan muskullar va boshqa organlar rivojlanadi;
ikki tomonlama simmetriya, tanasining oldingi va orqa uchi ajraladi;
tana bo‘shlig‘i yo‘q — organlar orasi parenxima bilan to‘la;
ayirish organlari — protonefridiylar; ichagi berk (anal teshik yo‘q), tasmasimonlarda ichak umuman yo‘q — oziqni butun tana yuzasi bilan shimadi;
ko‘pchiligi germafrodit.
Parazitlarda xo‘jayin almashinadi: jigar qurtining asosiy xo‘jayini — qoramol va qo‘y, oraliq xo‘jayini — kichik chuchuk suv shillig‘i; qoramol tasmasimon chuvalchangining oraliq xo‘jayini — qoramol, asosiy xo‘jayini — odam (yaxshi pishmagan go‘sht orqali yuqadi).
yopiq qon aylanish sistemasi birinchi bor paydo bo‘lgan (orqa va qorin qon tomirlari, "yuraklar" — halqa tomirlar);
nerv sistemasi — halqum usti tuguni va qorin nerv zanjiri; ayirish — metanefridiylar (har bo‘g‘imda bir juft).
Yomg‘ir chuvalchangi teri orqali nafas oladi, germafrodit, lekin chetdan urug‘lanadi; tuproqni yumshatib, chirindiga boyitib, hosildorlikni oshiradi (bu haqda Ch. Darvin ham yozgan). Tibbiy zuluk qon so‘rganda qon ivishiga to‘sqinlik qiluvchi girudin ajratadi.
§4. Molluskalar (yumshoqtanlilar)
Tanasi bo‘g‘imlarga bo‘linmagan: bosh, gavda va muskulli oyoq.
Tanani teri burmasi — mantiya o‘raydi; mantiya ohakli chig‘anoqni ishlab chiqaradi.
Qon aylanish sistemasi ochiq, yuragi bor; tana bo‘shlig‘i qisqargan.
Sinflari:
Qorinoyoqlilar (shilliqqurt, tok shillig‘i, katta chuchuk suv shillig‘i) — bitta spiral buralgan chig‘anoq (yalang‘och shilliqlarda chig‘anoq yo‘q), quruqlikdagilari o‘pka bilan nafas oladi; qirg‘ichsimon til — radula.
Ikki pallalilar (baqachanoq, midiya, ustritsa) — chig‘anog‘i ikki palladan, boshi yo‘q, jabra bilan nafas oladi va suvni filtrlab oziqlanadi — suv havzalarini tozalaydi; ba’zilari marvarid hosil qiladi.
Boshoyoqlilar (kalmar, sakkizoyoq, karakatitsa) — oyog‘i paypaslagichlarga aylangan, chig‘anog‘i ichki yoki yo‘q, siyoh xaltasi bor, reaktiv harakat qiladi; bosh miyasi va ko‘zlari juda rivojlangan, qon aylanishi deyarli yopiq.
§5. Bo‘g‘imoyoqlilar
Eng ko‘p sonli tip (barcha hayvon turlarining katta qismi).
Tanasi xitinli tashqi skelet (kutikula) bilan qoplangan; u o‘smaydi, shuning uchun hayvon tullab o‘sadi.
Oyoqlari bo‘g‘imli; tanasi bo‘limlarga ajralgan.
Tana bo‘shlig‘i aralash, qon aylanish ochiq, yurak orqa tomonda.
Nerv sistemasi — halqum usti tuguni va qorin nerv zanjiri; murakkab (fasetkali) ko‘zlar.
Qisqichbaqasimonlar: bosh-ko‘krak va qorin; 2 juft mo‘ylov; jabra bilan nafas; 5 juft yuruvchi oyoq (daryo qisqichbaqasi).
O‘rgimchaksimonlar: bosh-ko‘krak va qorin; mo‘ylov yo‘q; 4 juft yuruvchi oyoq; o‘pka xaltalari va traxeya bilan nafas (o‘rgimchak, chayon, kana).
Kanalar xavfli kasalliklarni (masalan, ensefalit) tarqatadi; qoraqurt va chayon zaharli.
§6. Hasharotlar va umurtqasizlar evolyutsiyasi
Hasharotlarning rivojlanishi:
to‘liq o‘zgarish bilan: tuxum → lichinka → g‘umbak → voyaga yetgan hasharot (kapalaklar, qo‘ng‘izlar, pashshalar, asalari, chumolilar). Lichinka voyaga yetgandan tubdan farq qiladi (qurt va kapalak);
chala o‘zgarish bilan: tuxum → lichinka (nimfa) → voyaga yetgan, g‘umbak bosqichi yo‘q; lichinka voyaga yetganga o‘xshaydi (chigirtka, ninachi, qandala, suvarak).
Foydali hasharotlar: asalari (asal, mum, changlatish), tut ipak qurti (ipak — O‘zbekistonda qadimdan boqiladi), xonqizi (zararkunanda shiralarni yeydi). Zararlilar: chigirtka, g‘o‘za tunlami, kolorado qo‘ng‘izi; kasallik tashuvchilar: bezgak chivini, pashsha.
"Birinchi paydo bo‘lgan" belgilar: nerv hujayralari va ikki qavatlilik — bo‘shliqichlilarda; mezoderma va ikki tomonlama simmetriya — yassi chuvalchanglarda; anal teshik va birlamchi tana bo‘shlig‘i — to‘garak chuvalchanglarda; yopiq qon aylanish, selom va segmentlar — halqali chuvalchanglarda; bo‘g‘imli oyoqlar va xitinli skelet — bo‘g‘imoyoqlilarda.
Misol
Quyidagilar birinchi bo‘lib qaysi guruhda paydo bo‘lgan: 1) mezoderma; 2) orqa ichak; 3) qon aylanish sistemasi?