O‘simliklar sistematikasi — o‘simliklarning xilma-xilligini o‘rganib, ularni qarindoshligiga ko‘ra guruhlarga ajratuvchi fan. O‘simliklar dunyosi tuban o‘simliklar (suvo‘tlar) va yuksak o‘simliklarga (yo‘sinlar, paporotniksimonlar, ochiq urug‘lilar, yopiq urug‘lilar) bo‘linadi. Bo‘limlarni ketma-ket o‘rgansak, o‘simliklar evolyutsiyasini ko‘ramiz: suvdan quruqlikka chiqish, to‘qima va organlarning paydo bo‘lishi, sporadan urug‘ga, urug‘dan gul va mevaga o‘tish. Imtihonda bo‘limlar belgilari, hayot sikli (gametofit va sporofit), yopiq urug‘lilar oilalari va ularning gul formulalari ko‘p so‘raladi.
§1. Sistematik birliklar va hayot sikli
O‘simliklar sistematikasida birliklar quyidagicha joylashadi:
Dunyo → bo‘lim → sinf → tartib (qator) → oila → turkum → tur.
Hayvonlarda "tip" ishlatiladi, o‘simliklarda esa uning o‘rnida bo‘lim. Turning ilmiy nomi ikki so‘zdan iborat (K. Linney, binar nomenklatura): turkum nomi + tur nomi.
Yuksak o‘simliklarning hayot siklida ikki avlod almashinadi:
gametofit — jinsiy avlod, hujayralari gaploid (n), gametalar hosil qiladi;
sporofit — jinssiz avlod, hujayralari diploid (2n), meyoz orqali sporalar hosil qiladi.
Spora (n) unib gametofit beradi, gametalar qo‘shilib zigota (2n) hosil qiladi, zigotadan sporofit o‘sadi. Evolyutsiya davomida sporofit kuchayib, gametofit kichrayib borgan: yo‘sinlarda gametofit ustun, paporotniksimonlardan boshlab sporofit ustun, urug‘li o‘simliklarda gametofit bir necha hujayragacha qisqargan.
§2. Suvo‘tlar
Suvo‘tlar — tuban o‘simliklar: tanasi tallom (qattana) bo‘lib, to‘qima va organlarga (ildiz, poya, barg) ajralmagan. Asosan suvda yashaydi, butun tana yuzasi bilan suv va tuzlarni shimadi. Xloroplast o‘rnida ko‘pincha xromatofor deyiladi.
Bir hujayrali: xlamidomonada (ikki xivchinli, qizil ko‘zchali, harakatchan), xlorella (harakatsiz, kosmik kemalarda kislorod manbai sifatida sinalgan).
Ko‘p hujayrali yirik: laminariya (dengiz karami, qo‘ng‘ir suvo‘t, yodga boy), qizil suvo‘tlar (chuqur suvlarda yashaydi).
Rangiga ko‘ra yashil, qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar ajratiladi. Ahamiyati: suvdagi organik moddaning va kislorodning asosiy manbai, suv hayvonlari oziqi, odam uchun oziq-ovqat va agar-agar xomashyosi.
§3. Yo‘sinlar
Yo‘sinlar — eng sodda yuksak o‘simliklar, nam joylarda o‘sadi.
Ildiz yo‘q, uning o‘rnida rizoidlar (ipsimon o‘simtalar); poya va barglar bor; o‘tkazuvchi to‘qima kuchsiz rivojlangan.
Hayot siklida gametofit (n) ustun: biz ko‘radigan yashil o‘simlik — gametofit. Sporofit — oyoqchali ko‘sakcha — gametofit ustida o‘sadi va undan oziqlanadi.
Urug‘lanish uchun suv kerak: spermatozoidlar tomchi suvda tuxum hujayraga suzib boradi.
Vakillari: funariya, kukushkin len (ikki uyli — erkak va urg‘ochi o‘simliklari alohida), sfagnum (oq yo‘sin). Sfagnumda suvni shimuvchi o‘lik hujayralar bor, u o‘z vaznidan bir necha barobar ko‘p suv shimadi; botqoqlarda sfagnum qoldiqlaridan torf hosil bo‘ladi.
§4. Paporotniksimonlar
Bu guruhga plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar kiradi.
Haqiqiy ildiz, poya, barg va yaxshi rivojlangan o‘tkazuvchi to‘qima bor — shuning uchun ular baland o‘sa oladi.
Hayot siklida sporofit (2n) ustun: biz ko‘radigan qirqquloq o‘simligi — sporofit. Barg ostidagi soruslarda sporangiylar va sporalar yetiladi.
Spora unib, mayda yurak shaklidagi yashil plastinka — o‘simtacha (protalliy) hosil qiladi; bu — gametofit, unda gametalar yetiladi.
Urug‘lanish uchun hali ham suv kerak.
Qirqbo‘g‘im (dala qirqbo‘g‘imi) poyasi bo‘g‘imli, kremniyga boy; bahorda sporali novdalar chiqaradi. Plaunlar — yerda o‘rmalab o‘suvchi doim yashil o‘simliklar. Qadimgi (toshko‘mir davri) daraxtsimon plaun, qirqbo‘g‘im va qirqquloqlar qoldiqlaridan toshko‘mir hosil bo‘lgan.
Urug‘ paydo bo‘lgan, lekin u qubba (g‘uddacha) tangachalarida ochiq yotadi; gul va meva yo‘q.
Changlanish shamol yordamida; urug‘lanish uchun suv kerak emas — spermiylarni chang naychasi yetkazadi.
Qarag‘ayda erkak qubbalar (changlar hosil bo‘ladi) va urg‘ochi qubbalar (urug‘kurtaklar) bor; urug‘ changlanishdan keyin taxminan 1,5–2 yilda yetiladi.
Barglari ko‘pincha ignasimon, kutikula va mum bilan qoplangan; ko‘pchiligi doim yashil (tilog‘och esa qishda bargini to‘kadi).
Urug‘ sporadan afzal: ichida tayyor murtak va zaxira oziq bor, qobig‘i himoya qiladi.
Ahamiyati: yog‘och, qog‘oz, smola, skipidar; o‘rmonlar havoni tozalaydi; efedradan dori moddasi olinadi.
§6. Yopiq urug‘lilar (gulli o‘simliklar)
Eng yuksak va eng ko‘p tarqalgan bo‘lim. Belgilari: gul, meva (urug‘ meva ichida himoyalangan), qo‘sh urug‘lanish, gametofitlarning juda kichrayishi, o‘tkazuvchi to‘qimada haqiqiy naylar. Bo‘lim ikki sinfga bo‘linadi.
Ikki pallalilar: murtakda 2 urug‘palla, o‘q ildiz, to‘rsimon tomirlanish, gul a’zolari 4–5 tadan.
Bir pallalilar: murtakda 1 urug‘palla, popuk ildiz, parallel yoki yoysimon tomirlanish, gul a’zolari 3 tadan.
Gul formulasida: Kc — kosachabarg, Tj — tojbarg, Gq — oddiy gulqo‘rg‘on, Ch — changchi, U — urug‘chi, ∞ — ko‘p, qavs — a’zolar o‘zaro qo‘shilgan.
Ikki pallalilar oilalari:
Ra’nodoshlar (olma, nok, o‘rik, olcha, na’matak, qulupnay): Kc₅ Tj₅ Ch∞ U₁–∞; mevalari — olma meva, danakli, ko‘p yong‘oqcha.