Hazm — ovqatning mexanik (maydalash, aralashtirish) va kimyoviy (fermentlar yordamida parchalash) qayta ishlanib, qonga va limfaga so‘riladigan oddiy moddalarga — monomerlarga aylanish jarayoni. Ovqatdagi oqsil, yog‘ va uglevodlar yirik molekulalar bo‘lib, ular hujayraga bevosita kira olmaydi; hazm natijasida ular aminokislotalar, glitserin va yog‘ kislotalari, glyukozaga aylanadi va organizm ulardan o‘z moddalarini quradi hamda energiya oladi. Imtihonda har bir bo‘limdagi fermentlar va muhit, so‘rilish, jigar va oshqozon osti bezi vazifalari, vitaminlar hamda I. P. Pavlov tajribalari ko‘p so‘raladi.
§1. Oziq moddalar va hazm organlari
Ovqat tarkibidagi asosiy moddalar: oqsillar, yog‘lar, uglevodlar (energiya va qurilish materiali), suv, mineral tuzlar va vitaminlar (parchalanmasdan so‘riladi).
Hazm yo‘li: og‘iz bo‘shlig‘i → halqum → qizilo‘ngach → oshqozon → ingichka ichak (o‘n ikki barmoq ichak, och ichak, yonbosh ichak) → yo‘g‘on ichak (ko‘r ichak va uning chuvalchangsimon o‘simtasi, chambar ichak, to‘g‘ri ichak) → orqa chiqaruv teshigi. Ovqat yo‘l bo‘ylab devordagi silliq muskullarning to‘lqinsimon qisqarishi — peristaltika hisobiga harakatlanadi.
Hazm bezlari:
so‘lak bezlari — 3 juft yirik bez (quloq oldi, jag‘ osti, til osti) va ko‘plab mayda bezlar;
jigar — eng katta bez: o‘t ishlab chiqaradi (o‘t pufagida to‘planadi), qondagi zaharli moddalarni zararsizlantiradi (to‘siq vazifasi), ortiqcha glyukozani glikogen sifatida to‘playdi, ammiakdan mochevina hosil qiladi;
oshqozon osti bezi — aralash bez: ichakka hazm shirasi, qonga esa insulin va glyukagon gormonlarini chiqaradi;
oshqozon va ichak devoridagi mayda bezlar.
Fermentlar — oqsil tabiatli biologik katalizatorlar. Har bir ferment faqat o‘z moddasiga (substratiga) ta’sir qiladi, eng yaxshi tana haroratida (taxminan 37 °C) va o‘ziga xos muhitda (pH) ishlaydi; qaynatilganda oqsil sifatida denaturatsiyalanib, faolligini yo‘qotadi.
§2. Og‘iz bo‘shlig‘ida hazm
Tishlar ovqatni maydalaydi. Kattalarda 32 ta tish: 8 ta kurak, 4 ta qoziq, 8 ta kichik oziq va 12 ta katta oziq tish. Bolalarda 20 ta sut tishi bo‘ladi. Tish tuzilishi: toj, bo‘yin, ildiz; asosiy qismi dentin, toji emal (organizmdagi eng qattiq to‘qima) bilan qoplangan, ichida nerv va tomirli pulpa.
Til ovqatni aralashtiradi va ta’mni sezadi.
So‘lak — kuchsiz ishqoriy muhit (pH taxminan 7); tarkibida amilaza (kraxmalni maltozagacha parchalaydi), lizotsim (bakteritsid modda) va musin (luqmani shilliqlab, yutishni osonlashtiradi). Bir kunda taxminan 1–1,5 l so‘lak ajraladi.
Ovqat og‘izda qisqa vaqt bo‘lgani uchun kraxmal bu yerda to‘liq parchalanmaydi; yaxshi chaynash keyingi hazmni osonlashtiradi.
§3. Oshqozonda hazm
Oshqozon — muskulli xaltasimon organ; devori uch qavat silliq muskuldan iborat, ichki shilliq qavatida millionlab bezlar bor. Oshqozon shirasi kuchli kislotali (pH taxminan 1,5–2):
lipaza — faqat emulsiyalangan sut yog‘larini oz miqdorda parchalaydi;
shilliq — oshqozon devorini o‘z shirasi bilan hazm bo‘lib ketishdan saqlaydi.
Ovqat oshqozonda taxminan 3–6 soat turadi (yog‘li ovqat uzoqroq), so‘ng kichik ulushlar bilan o‘n ikki barmoq ichakka o‘tadi. Oshqozonda suv, spirt, ba’zi dorilar va oz glyukoza so‘rilishi mumkin.
§4. Ingichka ichakda hazm va so‘rilish
O‘n ikki barmoq ichak — hazmning asosiy joyi; muhit kuchsiz ishqoriy. Bu yerga ikki shira quyiladi:
oshqozon osti bezi shirasi — barcha asosiy oziq moddalarni parchalaydi: tripsin (oqsillar va polipeptidlarni aminokislotalargacha), lipaza (yog‘larni glitserin va yog‘ kislotalarigacha), amilaza (kraxmalni glyukozagacha);
o‘t (jigardan) — yog‘larni mayda tomchilarga ajratadi (emulsiyalaydi), lipazani faollashtiradi, ichak peristaltikasini kuchaytiradi. O‘t ferment emas.
Ichak shirasi fermentlari hazmni oxiriga yetkazadi; hazmning bir qismi ichak devori yuzasida boradi — devor oldi hazm.
So‘rilish asosan ingichka ichakda boradi. Ichakning shilliq qavati burmalar va millionlab vorsinkalar (tukchalar) hosil qiladi — ular so‘rish yuzasini ko‘p marta oshiradi. Har bir vorsinka ichida qon kapillyarlari va limfa kapillyari bor.
aminokislotalar va glyukoza — qonga so‘riladi va darvoza venasi orqali avval jigarga boradi (jigar zararli moddalarni zararsizlantiradi, ortiqcha glyukozani glikogenga aylantiradi);
glitserin va yog‘ kislotalari — epiteliy hujayralarida qayta odamga xos yog‘ga aylanib, limfaga o‘tadi.
Yo‘g‘on ichakda asosan suv so‘riladi, najas massasi shakllanadi. Bu yerdagi foydali bakteriyalar sellyulozani qisman parchalaydi va K hamda B guruh vitaminlarini sintezlaydi. Chuvalchangsimon o‘simta yallig‘lanishi — appenditsit.
§5. Hazmning boshqarilishi
I. P. Pavlov hazm fiziologiyasini o‘rgangani uchun 1904-yilda Nobel mukofotini olgan. U itlarda fistula usulini qo‘llagan: so‘lak yoki oshqozon shirasini tashqariga chiqarib o‘lchash mumkin bo‘lgan. "Soxta oziqlantirish" tajribasida qizilo‘ngach kesilib tashqariga chiqarilgan: ovqat oshqozonga tushmasa ham, og‘izga tushishi bilan oshqozon shirasi ajralgan. Xulosalar:
shira ajralishi shartsiz reflekslar (ovqat og‘iz retseptorlarini ta’sirlaganda) va shartli reflekslar (ovqatning hidi, ko‘rinishi, hatto u haqida gapirish) orqali boshqariladi;
keyin gumoral boshqaruv qo‘shiladi: ovqat oshqozon va ichakka tushganda hosil bo‘ladigan gormonlar shira ajralishini kuchaytiradi.
Ishtaha bilan, chiroyli tortilgan ovqat yaxshiroq hazm bo‘lishining sababi shu.
§6. Vitaminlar va ovqatlanish gigiyenasi
Vitaminlar — oz miqdorda zarur bo‘lgan, ko‘pchiligi fermentlar tarkibiga kiradigan organik moddalar. Ularning mavjudligini N. I. Lunin (1880) ko‘rsatgan, "vitamin" atamasini K. Funk (1912) kiritgan.
A — ko‘rish, teri ("shabko‘rlik"); B₁ — nerv tizimi ("beri-beri"); C — tomir devori va immunitet (singa, milk qonashi); D — suyak (raxit; terida UF nur ta’sirida hosil bo‘ladi); K — qon ivishi.
Suvda eriydigan vitaminlar: B guruhi, C; yog‘da eriydigan: A, D, E, K.
Avitaminoz — vitamin umuman yo‘qligi, gipovitaminoz — yetishmasligi, gipervitaminoz — ortiqchaligi (ayniqsa A va D dorilarini ko‘p ichganda).
C vitamini qaynatishda tez parchalanadi — ho‘l meva va sabzavotlarni xomligicha iste’mol qilish foydali.
Ovqatlanish gigiyenasi: kun tartibida 3–4 marta ovqatlanish, yaxshi chaynash, qo‘l va mahsulotlarni yuvish (ichak infeksiyalari, gijjalar oldini olish), shirinliklarni cheklash (tish kariyesi), ortiqcha yog‘li va sho‘r ovqatdan saqlanish.
Misol
Probirkalarga kraxmal eritmasi qo‘shildi: 1) so‘lak, 37 °C; 2) qaynatilgan so‘lak, 37 °C; 3) so‘lak, 0 °C. 20 daqiqadan keyin yod qo‘shildi. Qaysi probirkada ko‘k rang paydo bo‘lmaydi?
Yod kraxmal bor joyda ko‘k rang beradi.
1-probirkada amilaza faol — kraxmal parchalangan, ko‘k rang yo‘q.
2-probirkada ferment qaynatishda denaturatsiyalangan, 3-probirkada past haroratda ishlamaydi — kraxmal qolgan, ko‘k rang bor.
Javob: faqat 1-probirkada.
Misol
Bemorning o‘t yo‘li tosh bilan berkilgan. Qaysi moddalar hazmi buziladi va nima uchun?
O‘t ichakka tushmaydi.
O‘t yog‘larni emulsiyalaydi va lipazani faollashtiradi.
O‘tsiz yog‘lar yirik tomchilar holida qoladi, lipaza ularni yomon parchalaydi.
Javob: asosan yog‘lar hazmi buziladi; yog‘da eriydigan vitaminlar so‘rilishi ham kamayadi.
Misol
Kattalarda 32 ta tish bor. Ulardan necha foizi oziq tishlar (kichik va katta)?
Kichik oziq tishlar 8 ta, katta oziq tishlar 12 ta: 8 + 12 = 20.
Ulushi: 20 / 32 × 100% = 62,5%.
Javob: 62,5%.
O‘zingizni tekshiring
Pepsin qanday muhitda ishlaydi?
O‘tning vazifasi nima?
Yog‘ hazm mahsulotlari qayerga so‘riladi?
Qaysi vitaminlar yo‘g‘on ichakda bakteriyalar tomonidan sintezlanadi?
Raxit qaysi vitamin yetishmasligidan kelib chiqadi?
Kattalarda nechta tish bor?
Aminokislotalar va glyukoza ichakdan qonga so‘rilgach, avval qaysi organga boradi?
Qaysi olim "soxta oziqlantirish" tajribasini o‘tkazgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
O‘tni ferment deb hisoblash — u faqat yog‘larni emulsiyalaydi.
Asosiy so‘rilish oshqozonda deb yozish — u ingichka ichakda.
So‘lak amilazasi oqsillarni parchalaydi deb aytish — u kraxmalni parchalaydi.
Glyukoza limfaga so‘riladi deb hisoblash — u qonga so‘riladi.
Pepsin oqsillarni aminokislotalargacha parchalaydi deb yozish — faqat polipeptidlargacha.
Oshqozon osti bezini faqat tashqi sekretsiya bezi deb hisoblash — u insulin ham ishlab chiqaradi.