Ayirish — modda almashinuvi natijasida hosil bo‘lgan keraksiz va zararli mahsulotlarni (mochevina, siydik kislota, ortiqcha suv va tuzlar, CO₂) organizmdan chiqarish jarayoni. Agar bu moddalar chiqarilmasa, ular qonda to‘planib, hujayralarni zaharlaydi. Ayirish organlari faqat "chiqindini tashlash" bilan cheklanmaydi: ular ichki muhitning doimiyligini — gomeostazni — saqlaydi: qondagi suv va tuz miqdorini, kislota-ishqor muvozanatini (pH) va qon bosimini boshqaradi. Imtihonda buyrak va nefron tuzilishi, siydik hosil bo‘lish bosqichlari, birlamchi va ikkilamchi siydik farqi hamda terining vazifalari ko‘p so‘raladi.
§1. Ayirish organlari
Odamda bir nechta organ ayirishda qatnashadi:
Buyraklar — asosiy ayirish organi: mochevina, siydik kislota, ortiqcha suv va mineral tuzlar, dori qoldiqlarini chiqaradi.
O‘pkalar — karbonat angidrid (CO₂) va suv bug‘ini chiqaradi.
Teri (ter bezlari) — suv, tuzlar va oz miqdorda mochevina chiqaradi.
Ichak va jigar — jigar o‘t bilan bilirubin (gemoglobin parchalanish mahsuloti) va boshqa moddalarni ichakka chiqaradi; ichak og‘ir metallar tuzlari va hazm bo‘lmagan qoldiqlarni chiqaradi.
Jigarning yana bir muhim vazifasi: oqsil parchalanganda hosil bo‘ladigan zaharli ammiak jigarda kamroq zaharli mochevinaga aylantiriladi, so‘ng buyraklar uni chiqaradi.
Siydik ayirish tizimi: buyraklar → siydik yo‘llari (ureterlar) → qovuq (siydik pufagi) → siydik chiqarish kanali. Qovuq siydikni to‘playdi; uning devoridagi silliq muskullar qisqarganda siydik chiqariladi, bu jarayon refleks yo‘li bilan, orqa miya va bosh miya nazoratida bo‘ladi.
Asosiy ayirish organi — buyrak; uning tuzilish va funksional birligi — nefron.
§2. Buyrakning tuzilishi
Buyraklar juft, loviyasimon organ; qorin bo‘shlig‘ining orqa devorida, bel sohasida, umurtqa pog‘onasining ikki yonida joylashadi. Har birining massasi taxminan 150 g. Buyrakning botiq tomonidagi buyrak darvozasi orqali buyrak arteriyasi kiradi, buyrak venasi va siydik yo‘li chiqadi.
Buyrak kesimida uchta qism ko‘rinadi:
tashqi po‘stloq qavat — to‘q rangli, unda nefronlarning koptokchalari joylashgan;
ichki mag‘iz qavat — buyrak piramidalaridan iborat, ularda kanalchalar va yig‘uvchi naychalar;
buyrak jomchasi — piramidalardan oqib kelgan siydikni yig‘ib, siydik yo‘liga uzatadi.
Buyraklar orqali bir kecha-kunduzda taxminan 1500–1700 l qon o‘tadi — ya’ni butun qon hajmi buyraklardan kuniga yuzlab marta o‘tib tozalanadi.
§3. Nefron — buyrakning ish birligi
Har bir buyrakda taxminan 1 million nefron bor. Nefron qismlari:
Malpigi koptokchasi — kapillyarlar kalavachasi. Unga olib keluvchi arteriola kiradi, olib ketuvchi arteriola chiqadi. Olib keluvchi arteriola olib ketuvchidan yo‘g‘onroq, shuning uchun kalavachada qon bosimi yuqori bo‘ladi — bu filtrlanishning harakatlantiruvchi kuchi.
Shumlyanskiy–Boumen kapsulasi — koptokchani o‘rab turuvchi ikki devorli kosacha; devorlar orasidagi bo‘shliqqa filtrlangan suyuqlik tushadi.
Kanalchalar: birinchi tartib egri-bugri kanalcha, Genle qovuzlog‘i, ikkinchi tartib egri-bugri kanalcha. Kanalchalarni kapillyarlar to‘ri o‘rab turadi — qayta so‘rilgan moddalar shu kapillyarlarga o‘tadi.
Bir nechta nefron kanalchalari yig‘uvchi naychaga quyiladi, naychalar piramidalar orqali jomchaga ochiladi.
§4. Siydik hosil bo‘lishi
Siydik uch bosqichda hosil bo‘ladi.
1. Filtrlanish. Yuqori bosim ta’sirida koptokcha kapillyarlaridan kapsula bo‘shlig‘iga qon plazmasining suvi va unda erigan mayda molekulali moddalar sizib o‘tadi. Hosil bo‘lgan suyuqlik — birlamchi siydik — sutkasiga taxminan 150–170 l. Uning tarkibi qon plazmasiga o‘xshaydi (suv, glyukoza, aminokislotalar, tuzlar, mochevina), lekin unda oqsillar va qon hujayralari yo‘q — ular yirik bo‘lgani uchun filtrdan o‘tmaydi.
2. Qayta so‘rilish (reabsorbsiya). Birlamchi siydik kanalchalardan oqib o‘tayotganda organizmga kerakli moddalar qonga qaytariladi: suvning ko‘p qismi, glyukoza (sog‘lom odamda to‘liq), aminokislotalar, vitaminlar, kerakli tuzlar. Mochevina deyarli qayta so‘rilmaydi, shuning uchun uning konsentratsiyasi ortadi.
3. Sekretsiya. Kanalcha hujayralari qondan ba’zi moddalarni (ayrim dorilar, ortiqcha ionlar) faol ravishda kanalcha ichiga chiqaradi.
Natija — ikkilamchi (oxirgi) siydik, sutkasiga taxminan 1,5 l. Uning tarkibi: suv (taxminan 95–96%), mochevina (taxminan 2%), siydik kislota, kreatinin, tuzlar. Sog‘lom odam siydigida glyukoza va oqsil bo‘lmaydi.
Siydikda glyukoza paydo bo‘lishi — qandli diabet belgisi; oqsil paydo bo‘lishi — buyrak filtri (koptokchalar) zararlanganining belgisi.
Boshqaruv. Gipofizning orqa bo‘lagidan ajraladigan antidiuretik gormon (vazopressin) kanalcha va yig‘uvchi naychalarda suvning qayta so‘rilishini kuchaytiradi — siydik kam va quyuq bo‘ladi. Suv ko‘p ichilganda bu gormon kam ajraladi, siydik ko‘payadi. Buyrak usti bezining gormonlari esa natriy va kaliy almashinuvini boshqaradi.
§5. Teri: tuzilishi va vazifalari
Teri — organizmning eng katta organi. Uch qavatdan iborat:
Epidermis (ustki qavat) — ko‘p qavatli yassi epiteliy; ustki hujayralari muguzlanib, doimiy ko‘chib turadi, pastki qavati bo‘linib ularni tiklaydi. Unda melanin pigmenti bor — u terini ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi (quyoshda qorayish shuning natijasi).
Derma (haqiqiy teri) — biriktiruvchi to‘qima: ter va yog‘ bezlari, soch piyozchalari, qon va limfa tomirlari, retseptorlar va nerv uchlari shu yerda.
Teri osti yog‘ qavati — issiqlikni saqlaydi, zarbalarni yumshatadi, energiya zaxirasi.
Terining vazifalari:
himoya — mikroblardan, mexanik shikastdan, suv yo‘qotishdan, UF nurlardan;
termoregulyatsiya — issiqda teri tomirlari kengayadi, ko‘p qon oqib keladi va issiqlik tarqaladi, ter bug‘lanib tanani sovitadi; sovuqda tomirlar torayadi, issiqlik saqlanadi;
ayirish — ter bilan suv, tuzlar, oz mochevina chiqadi;
Buyrak kasalliklari: nefrit (yallig‘lanish), buyrak toshlari (tuzlarning cho‘kishi, ko‘pincha ichimlik suvi tarkibi va ovqatlanish bilan bog‘liq). Shamollash, angina asorati, sovuq qotish buyrakka zarar yetkazishi mumkin.
Oldini olish: yetarli toza suv ichish, sho‘r va achchiq ovqatni kamaytirish, sovuq qotmaslik, spirtli ichimliklardan saqlanish.
Teri gigiyenasi: muntazam yuvinish, toza kiyim, quyoshda me’yorida bo‘lish.
Birinchi yordam: kuyishda — kuygan joyni 10–15 daqiqa sovuq suv ostida sovitish, pufaklarni yormaslik, toza bog‘lam qo‘yish; sovuq urishda — asta isitish (qor bilan ishqalamaslik), iliq ichimlik berish.
Og‘ir buyrak yetishmovchiligida qonni tozalash uchun "sun’iy buyrak" (gemodializ) apparati qo‘llaniladi.
Misol
Sutkada 170 l birlamchi va 1,7 l ikkilamchi siydik hosil bo‘ldi. Necha foiz suyuqlik qayta so‘rilgan?
Qayta so‘rilgan hajm: 170 − 1,7 = 168,3 l.
Ulushi: 168,3 / 170 × 100% = 99%.
Javob: 99% suyuqlik qonga qaytgan.
Misol
Birlamchi siydikda glyukoza konsentratsiyasi qondagi bilan bir xil (taxminan 0,1%). Sog‘lom odamda 150 l birlamchi siydikda qancha glyukoza bo‘ladi va u qayerga ketadi?
150 l birlamchi siydik taxminan 150 000 g ga teng (zichlik suvnikiga yaqin).
Glyukoza: 150 000 × 0,001 = 150 g.
Sog‘lom odamda bu glyukoza kanalchalarda to‘liq qayta so‘riladi.
Javob: taxminan 150 g; hammasi qonga qaytadi, ikkilamchi siydikda glyukoza bo‘lmaydi.
Misol
Bemor siydigida oqsil topildi, glyukoza yo‘q. Nefronning qaysi qismi zararlangan?
Oqsil yirik molekula, odatda koptokcha filtridan o‘tmaydi.
Agar siydikda oqsil bo‘lsa, filtr — koptokcha kapillyarlari devori — shikastlangan.